Những câu chuyện khởi nguồn tác phẩm: Yêu thầm nên truyện Tố Tâm

26/09/2026 16:46 GMT+7

Trong bộ phim truyền hình Tể tướng Lưu gù, có đoạn thơ "Việc trong chuyện là có thật/Cũng có thể chưa có bao giờ/Vì dẫu sao cũng chỉ là chuyện kể mà thôi". Xem khởi nguồn của một số tác phẩm trong văn học Việt Nam, có thể ứng với lời thơ trên.

Thương thầm nàng hoa khôi

Nói tới Song An Hoàng Ngọc Phách là nói tới Tố Tâm, tiểu thuyết duy nhất trong nghiệp sáng tác của nhà văn, dù sau này ông có xuất bản thêm Thời thế với văn chương và Đâu là chân lý (Cộng Lực, 1941). Song An chỉ viết mỗi Tố Tâm, nhưng tiểu thuyết ấy, nhận được sự quan tâm của toàn xã hội, nhất là giới nữ, "Tố Tâm là quyển tiểu thuyết đầu tiên được mọi người chú ý đến một cách đặc biệt", lời Vũ Ngọc Phan thông tin trong Nhà văn hiện đại. Là người từng được tiếp xúc với Song An, Vũ Bằng trong Mười bốn gương mặt nhà văn đồng nghiệp, đã chia sẻ khá kỹ về sự ra đời của Tố Tâm.

Tố Tâm không phải được Song An Hoàng Ngọc Phách khởi sự viết ngay, mà thai nghén đã lâu. Ngay từ hồi còn học cao đẳng sư phạm, ông đã ấp ủ rồi. Và một tác nhân cho sự ra đời của tác phẩm, là từ một hình bóng giai nhân có thật, được Vũ Bằng ghi: "Người đẹp ấy, theo lời các anh em thân của ông kể lại, chính là hoa khôi ở 52 phố Hàng Ngang (trong truyện ông nói chệch ra là số 58 và không đề tên phố). Không ai biết ông đã có lần nào dám thổ lộ mối tình ấy với người đẹp hay không, nhưng có nhiều phần chắc chắn ông đã viết Tố Tâm trong lúc tâm hồn hướng về người đẹp ấy, lấy người đẹp làm một nhân vật sống để viết nên câu chuyện hận tình, sầu thảm".

Việc viết Tố Tâm của Hoàng Ngọc Phách, cũng trường kỳ lắm chứ không phải thuận bút là xong. Sau khi học xong cao đẳng sư phạm, ông về dạy học ở Nam Định. Và cứ sau những tiết lên lớp, Hoàng Ngọc Phách lại tranh thủ để viết thiên truyện này. Quá trình tạo tác nên Tố Tâm, được miêu tả kỹ lưỡng, cũng phần nào nói lên sự cẩn trọng của nhà viết tiểu thuyết. Bản thảo truyện được viết trên những cuốn vở học trò, "mỗi tờ giấy chỉ viết có một nửa, theo hàng dọc, còn một nửa để trắng nhằm hai mục đích: một là để cho tác giả sửa chữa lời văn sang bên cạnh, hai là để cho bạn bè ghi chú những cảm nghĩ hay đề nghị. Là vì Hoàng Ngọc Phách là người rất cẩn thận: viết xong truyện Tố Tâm rồi, ông không dám tin ở mình, đưa bản thảo cho các bạn thân coi và nhờ họ cho biết cảm nghĩ hay đánh dấu những đoạn nào cần sửa chữa hay hủy bỏ", vẫn lời Vũ Bằng chia sẻ.

Trước khi được xuất bản thành sách và gây tiếng vang khắp văn đàn, Tố Tâm được đăng nhiều kỳ trong kỷ yếu của hội Cao đẳng ái hữu. Đăng chưa hết tác phẩm thì kỷ yếu đình bản nên Tố Tâm dở dang. Phải sau này Hoàng Ngọc Phách đi dạy rồi viết tiếp, nhà in Chân Phương in thành sách năm 1925, Tố Tâm mới được biết đến rộng rãi và gây ảnh hưởng lớn trong xã hội, nhất là với các thiếu nữ.

Quả dưa đỏ diễn nghĩa lời cổ nhân

Đời thực là chất liệu của nhiều văn, thi phẩm. Nhưng cũng có nhà văn lại không lấy chất liệu từ đời sống để tạo nên tác phẩm cho mình, mà dùng chính những huyền tích đã có trong dân gian, để tạo nên đứa con tinh thần. Trường hợp ấy, có thể xem ở Quả dưa đỏ của Đồ Nam Tử Nguyễn Trọng Thuật. Xem ở Bài tựa Quả dưa đỏ (in lần thứ ba, nhà in Trần Khánh Truyền, 1935), tác giả có giãi bày, thì ông căn cứ vào Lĩnh Nam chích quái của Trần Thế Pháp có mười bài về thời Hùng Vương, trong đó có truyện Mai An Tiêm: "Nay tác giả nhân một truyện phiêu lưu trong mười truyện cổ ấy cùng những lời truyền ngôn của cố lão mà viết ra quyển tràng thiên tiểu thuyết này, tuy là tiểu thuyết mới mà thực là một bộ diễn nghĩa về cái đầu bài của cổ nhân đã kết cấu sẵn mà thôi". Cùng với truyền thuyết Mai An Tiêm, là những ghi chép trong Hoàng Việt địa dư (có lẽ nói tới tác phẩm của Phan Huy Chú), địa danh hành chính thời Trần, Lê… cái ý nghĩa mang tính triết lý từ huyền tích, tổng hợp những ý trên, là khởi sự cho Nguyễn Trọng Thuật viết Quả dưa đỏ "để tặng các bạn thiếu niên nhàn lãm". Sau khi ra đời, Quả dưa đỏ nhận được giải thưởng văn chương của hội Khai Trí Tiến Đức năm 1925.

Với nhà văn Ngô Tất Tố, bài ký sự Làm no (hay là "Cái ăn trong những ngày nước ngập") được ông viết năm 1938. Tô Hoài trong bài "Chữ và câu văn" của Công việc viết văn (Trường Viết văn Nguyễn Du, 1985) cho biết nguyên do ra đời bài ký sự ấy, bắt nguồn từ vụ vỡ đê. "Năm ấy vỡ đê bên Bắc, tác giả về thăm vùng bị lụt, gặp một anh người làng ngồi trên bè kéo vó ngay trong sân nhà mình. Anh người làng kể cho tác giả việc mình đã chống đói bằng cách "làm no" như thế nào: ăn hột nhãn, ăn bèo, ăn đất, cái gì cũng ăn được. Câu chuyện thương tâm, chua chát, mỉa mai, có giá trị trào lộng và đả kích hết sức mãnh liệt. Đây là những trang hay nhất của Ngô Tất Tố trong những tác phẩm viết trước cách mạng". Như vậy, ký sự này của Ngô Tất Tố là từ cái hoàn cảnh có thực mà nên. (còn tiếp)