Trung Quốc mới đây bãi bỏ hoặc tạm dừng tuyển sinh 12.200 chương trình đào tạo bậc cử nhân, tập trung nhiều ở các ngành ngoại ngữ, nghệ thuật, khoa học xã hội và nhân văn... Đồng thời, Trung Quốc còn mở mới 10.200 chương trình, trong số đó gắn chặt với chiến lược phát triển KH-CN của nước này. Đây là xu hướng có phần tương tự ở nhiều quốc gia, trong đó có VN.
Tại VN, các nhóm ngành STEM được chú trọng, coi đây là nền tảng để phát triển công nghệ cao và công nghệ chiến lược
ẢNH: NHẬT THỊNH
Thúc đẩy đào tạo STEM
Tại VN, Nghị quyết số 57 và Nghị quyết số 71 của Bộ Chính trị đề ra những chủ trương, định hướng mang tính chiến lược về đột phá phát triển KH-CN, GD-ĐT. Trong đó, hệ thống giáo dục ĐH được coi là nòng cốt phát triển nguồn nhân lực KH-CN và đổi mới sáng tạo, góp phần giúp VN chinh phục những mục tiêu tăng trưởng.
Để hiện thực hóa điều này, các nhóm ngành STEM (khoa học, công nghệ, kỹ thuật, toán học) được chú trọng, coi đây là nền tảng để phát triển công nghệ cao và công nghệ chiến lược. Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn mới đây phát biểu ở Hội thảo triển khai các chương trình và chính sách đào tạo nhân lực STEM rằng cách tiếp cận của VN cũng như nhiều quốc gia là tập trung đào tạo các ngành khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt. Điều này giúp người học có thể nhanh chóng thích ứng, làm chủ và phát triển công nghệ chiến lược trong tương lai, theo Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn.
Để khuyến khích người học theo đuổi STEM, Chính phủ thời gian qua liên tục ban hành nhiều quy định liên quan, với mục tiêu đào tạo STEM đạt quy mô trên 1 triệu người học mỗi năm vào 2030, nâng tỷ lệ người học lên 35%. Mới đây nhất, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 179/2026 trong đó nêu rõ sẽ cấp học bổng cho người học 111 ngành thuộc nhóm khoa học cơ bản, kỹ thuật then chốt và công nghệ chiến lược có điểm trúng tuyển cao. Năm 2026, dự kiến khoảng 30.000 người được cấp học bổng với mức từ 37 triệu đồng/năm, tổng kinh phí khoảng 1.300 tỉ đồng/năm.
Xu hướng toàn cầu đang tái cơ cấu mạnh mẽ chương trình đào tạo ĐH theo nhu cầu thị trường lao động và tác động của AI
ẢNH: NHẬT THỊNH
Bên cạnh đó, Chính phủ gần đây cũng ban hành hai đề án phát triển nguồn nhân lực phục vụ ngành công nghiệp bán dẫn và điện hạt nhân, đồng thời giao Bộ GD-ĐT tiếp tục xây dựng đề án đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển công nghệ cao. Một số cơ sở giáo dục ĐH, trong đó có ĐH Bách khoa Hà Nội, Trường ĐH Công nghệ kỹ thuật TP.HCM... cũng được tập trung đầu tư, nâng cấp thành ĐH kỹ thuật, công nghệ trọng điểm quốc gia.
Những chính sách nêu trên góp phần giúp người học các khối STEM hiện chiếm khoảng 29% quy mô giáo dục ĐH, trong đó có nhiều ngành tăng mạnh số lượng nhập học trong năm ngoái, theo báo cáo tuyển sinh của Bộ GD-ĐT. Con số này dự kiến sẽ tiếp tục tăng ở mùa tuyển sinh ĐH năm nay.
Tái định vị các ngành truyền thống, đẩy mạnh liên ngành
Dù số lượng học STEM tăng và nhiều ngành ở khối này vào top 10 thu hút đông tân sinh viên nhất, dẫn đầu vẫn tiếp tục là nhóm kinh doanh và quản lý với tỷ lệ 21% nhưng giảm 4% so với năm trước; xếp thứ hai là nhóm công nghệ kỹ thuật thuộc STEM (10,6%); còn thứ ba là nhóm nhân văn (9,6%). Đây là một khác biệt đáng chú ý khi ở nhiều nước, các ngành nhân văn ngày càng yếu thế trong hệ thống giáo dục ĐH.
Dòng chảy đầu tư đến một số địa phương là một trong những lý do thúc đẩy nhóm ngành này hút sinh viên, theo tiến sĩ Nguyễn Thị Hoàng Oanh, Trưởng phòng Quan hệ quốc tế Trường ĐH Lạc Hồng, Giám đốc Công ty TNHH giáo dục quốc tế Lucky Star. Chẳng hạn, TP.Đồng Nai, TP.HCM và nhiều địa phương trên cả nước đang tăng mạnh thu hút dòng vốn đầu tư từ Đài Loan, Trung Quốc, Singapore..., kéo theo nhu cầu lớn về nhân lực dùng tiếng Trung.
"Song kinh nghiệm từ Trung Quốc cho thấy lợi thế cạnh tranh trong tương lai sẽ không thuộc về những người chỉ biết ngoại ngữ đơn thuần. Doanh nghiệp ngày càng cần nhân sự vừa có năng lực ngoại ngữ, vừa có chuyên môn về xuất nhập khẩu, logistics, quản trị sản xuất, thương mại điện tử hoặc marketing số... Vì vậy, các chương trình đào tạo ngoại ngữ ở VN cần chuyển dần sang mô hình liên ngành để tránh nguy cơ dư thừa nguồn cung nhân lực", bà Oanh nói.
Đồng tình, PGS-TS Đỗ Văn Dũng, nguyên Hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ kỹ thuật TP.HCM, cho rằng VN có lợi thế dân số trẻ, việc thu hút đầu tư từ Trung Quốc, Đài Loan, Singapore... tạo nhu cầu về tiếng Trung, quản trị chuỗi cung ứng, kỹ thuật thực tiễn.
PGS-TS Đỗ Văn Dũng cho rằng xu hướng toàn cầu đang tái cơ cấu mạnh mẽ chương trình đào tạo ĐH theo nhu cầu thị trường lao động và tác động của AI. Tuy nhiên, một điểm quan trọng là Trung Quốc không bỏ hoàn toàn các ngành nhân văn/ngoại ngữ/nghệ thuật, mà tái định vị chúng theo hướng liên ngành và thực tiễn (ví dụ ngoại ngữ kết hợp với logistics quốc tế/thương mại điện tử).
3 xu hướng tại VN
Theo tiến sĩ Võ Văn Tuấn, có 3 xu hướng sẽ diễn ra. Thứ nhất, một số ngành sẽ biến mất hoặc phải thu hẹp quy mô đào tạo hay tạm dừng tuyển sinh, chủ yếu là những ngành đang rơi vào tình trạng cung vượt cầu, hoặc những vị trí việc làm có thể được AI thay thế ở mức độ cao. Có thể kể đến một số chương trình ngoại ngữ đào tạo theo mô hình truyền thống, một số ngành quản trị kinh doanh đại trà, một số lĩnh vực khoa học xã hội và nhân văn hoặc nghệ thuật nếu không được đổi mới mạnh mẽ về nội dung và phương pháp đào tạo.
"Điều này không có nghĩa xã hội không còn cần ngoại ngữ, quản trị hay khoa học xã hội nhưng cần dưới hình thức mới, gắn với dữ liệu, công nghệ, tư duy liên ngành và khả năng giải quyết những vấn đề phức tạp…", tiến sĩ Tuấn nhận định.
Xu hướng thứ hai là nhiều ngành học mới sẽ tiếp tục ra đời. Đó sẽ là các lĩnh vực liên quan đến AI, khoa học dữ liệu, bán dẫn, an ninh mạng, công nghệ sinh học, công nghệ y tế, năng lượng xanh, logistics thông minh, kinh tế số, công nghiệp sáng tạo, truyền thông số và nhiều chương trình đào tạo liên ngành khác.
Xu hướng thứ ba, ông Tuấn cho rằng quan trọng nhất, là ranh giới giữa các ngành học sẽ ngày càng mờ đi. "Trong tương lai, doanh nghiệp không còn tuyển dụng một cử nhân chỉ vì tên ngành được ghi trên tấm bằng, mà họ quan tâm là người học có những năng lực gì, khả năng thích ứng ra sao và có giải quyết được vấn đề thực tiễn hay không. Đó là lý do giáo dục ĐH sẽ chuyển từ tư duy đào tạo theo ngành sang theo năng lực, từ theo ngành, chuyên ngành sang liên ngành", ông Tuấn đánh giá.
Cùng quan điểm, tiến sĩ Võ Văn Tuấn, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Văn Lang, cho rằng VN cũng sẽ bước vào quá trình cơ cấu lại hệ thống ngành đào tạo trong khoảng 5 - 10 năm tới.
"Tuy nhiên, cần nhìn nhận rằng việc cơ cấu lại ngành học không đồng nghĩa với việc phủ nhận giá trị của một lĩnh vực đào tạo. Một ngành đào tạo bị thu hẹp không có nghĩa ngành đó không còn quan trọng, mà là quy mô đào tạo đã vượt quá nhu cầu của thị trường hoặc nội dung đào tạo chưa theo kịp sự thay đổi của xã hội", tiến sĩ Tuấn nhận định.
Ông Tuấn cho rằng giáo dục ĐH VN sẽ không xóa bỏ cả một lĩnh vực đào tạo mà là cơ cấu lại quy mô, sáp nhập, đổi tên, hoặc chuyển đổi mô hình đào tạo. Đây cũng là xu hướng đang diễn ra ở nhiều quốc gia, khi các chương trình được điều chỉnh để phù hợp với AI và nhu cầu nhân lực mới.
Để khuyến khích người học theo đuổi STEM, Chính phủ thời gian qua liên tục ban hành nhiều quy định liên quan, với mục tiêu đào tạo STEM đạt quy mô trên 1 triệu người học mỗi năm vào 2030, nâng tỷ lệ người học lên 35%
ảnh: Nhật Thịnh
Đối với các cơ sở đào tạo trong nước, theo tiến sĩ Tuấn, quá trình cấu trúc lại ngành đào tạo cần được thực hiện một cách thận trọng, dựa trên dự báo dài hạn về thị trường lao động, chiến lược phát triển quốc gia và năng lực của từng cơ sở giáo dục.
"Mục tiêu của giáo dục ĐH trong giai đoạn tới không phải là mở hay đóng thật nhiều ngành, mà là xây dựng một cơ cấu ngành đào tạo tinh gọn, linh hoạt và có khả năng thích ứng nhanh với sự thay đổi của xã hội", ông Tuấn nêu quan điểm.
Nhìn về xu hướng ngành nghề các trường ĐH VN hiện nay, PGS Đỗ Văn Dũng cho rằng Chính phủ đang đẩy mạnh công nghiệp bán dẫn, AI, công nghệ số, năng lượng tái tạo, đường sắt cao tốc, hàng không, nông nghiệp công nghệ cao. Ngành "hot" hiện nay có thể kể ra như: công nghệ cơ khí, kỹ thuật điều khiển và tự động hóa, AI/dữ liệu lớn, digital marketing, logistics, thương mại quốc tế, bán dẫn/vi mạch, chăm sóc sức khỏe, du lịch và dịch vụ chất lượng cao... Song song đó, PGS Dũng cho rằng một số ngành quản trị, marketing, du lịch, ngoại ngữ, truyền thông có nguy cơ dư cung nếu đào tạo theo kiểu hàn lâm, thiếu thực tiễn và kỹ năng số/AI.
Còn tiến sĩ Nguyễn Trọng Trung, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Công nghệ miền Đông, cho hay: "Việc thiết kế mới các chương trình đào tạo các chuyên sâu mũi nhọn như UAV thông minh, robot và tự động hóa, hay điện công nghiệp cho nhà máy thông minh... chính là mong muốn của trường trong việc cung ứng một thế hệ nhân sự chất lượng cao, sẵn sàng làm chủ công nghệ ngay khi gia nhập môi trường sản xuất hiện đại.
Tuy nhiên, theo tiến sĩ Võ Văn Tuấn, nếu cắt giảm quá mức sẽ tạo ra những khoảng trống rất nguy hiểm. Một quốc gia không thể chỉ đào tạo kỹ sư hoặc lập trình viên cho các ngành kỹ thuật, công nghệ... Vì vậy nếu giảm quá nhiều các ngành xã hội, nhân văn, nghệ thuật hay ngoại ngữ thì sẽ xuất hiện các hệ quả thiếu đội ngũ làm văn hóa, giáo dục, ngoại giao, truyền thông và hoạch định chính sách.
Phó thủ tướng đề nghị nghiên cứu cắt giảm những môn học không còn phù hợp
Ngày 26.6, Phó thủ tướng Lê Tiến Châu chủ trì họp triển khai kết quả buổi làm việc của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm với ngành GD-ĐT. Tại cuộc họp, một trong những nội dung mà Phó thủ tướng Lê Tiến Châu đặt ra là yêu cầu Bộ GD-ĐT rà soát tổng thể chương trình, nội dung dạy học, kiểm tra, đánh giá theo tinh thần cắt giảm tối đa những yêu cầu, thủ tục, hồ sơ không cần thiết; thậm chí nghiên cứu cắt giảm những môn học không còn phù hợp trong bối cảnh hiện nay, khi AI đang hỗ trợ rất tích cực cho việc dạy và học.
Bình luận (0)