Những nhà thờ độc đáo: Nhà thờ Gỗ trăm năm giữa lòng phố núi

Hơn 110 năm tồn tại, nhà thờ Gỗ không chỉ là không gian sinh hoạt tôn giáo mà còn là chứng nhân trầm mặc cho hành trình hình thành, giao thoa và lan tỏa văn hóa của vùng bắc Tây nguyên. Trong sắc nắng cao nguyên và mùi gỗ cũ phảng phất, công trình ấy vẫn bền bỉ đứng đó, kể câu chuyện của thời gian bằng chính dáng hình nguyên sơ của mình.

ẢNH: ĐỨC NHẬT

Chỉ dựng bằng gỗ

Phố núi Kon Tum (trước đây thuộc TP.Kon Tum, tỉnh Kon Tum), nằm trên vùng đồng bằng rộng lớn được phù sa sông Đăk Bla bồi đắp. Từ xa xưa, nơi đây là không gian cư trú lâu đời của các tộc người Xơ Đăng, Ba Na, Jrai… với những tập quán sinh hoạt gắn chặt với rừng núi, sông suối.

Đầu thế kỷ 19, trước những biến động lịch sử và sự kiểm soát gắt gao của triều Nguyễn, vùng đất còn hoang vu này trở thành điểm dừng chân của các nhà truyền giáo. Theo bước chân các linh mục, những con chiên ngoan đạo từ miền xuôi cũng lần lượt tìm đến, mở ra những giáo xứ đầu tiên ở Kon Tum.

ẢNH: ĐỨC NHẬT

Hành trình truyền giáo ấy gắn liền với sự ra đời của nhà thờ Gỗ. Từ Quảng Ngãi, Bình Định (nay thuộc Gia Lai), các giáo sĩ vượt rừng, băng núi theo hai tuyến đường mòn. Một tuyến từ Quảng Ngãi đi qua Thạch Trụ, Ba Tơ, vượt đèo Vi Ô Lắc; tuyến còn lại từ Quy Nhơn (nay thuộc Gia Lai) theo QL19, qua đèo An Khê, đến Mang Yang rồi rẽ theo đường mòn (nay là QL19D) về ngã ba Trà Huỳnh. Dù theo lối nào, điểm dừng cuối cùng vẫn là cánh đồng rộng lớn ven sông Đăk Bla, nơi thuận lợi cho việc định cư và truyền đạo.

Năm 1870, ngôi nhà thờ đầu tiên được dựng lên bằng những vật liệu đơn sơ như gỗ, tre, tranh. Đến đầu thế kỷ 20, khi cộng đồng giáo dân ngày càng đông, linh mục Giuse Decrouille, khi đó là quản xứ Kon Tum, quyết định xây dựng một nhà thờ kiên cố hơn. Năm 1913, ông lựa chọn gỗ cà chít, loại gỗ quý, bền chắc của núi rừng Tây nguyên, làm vật liệu chính để dựng nhà thờ. Sau 5 năm thi công, công trình hoàn thành vào năm 1918 và tồn tại gần như nguyên vẹn cho đến ngày nay.

ẢNH: ĐỨC NHẬT

Nhà thờ có diện tích sử dụng hơn 700 m², toàn bộ kết cấu chịu lực và nội thất đều làm từ gỗ. Công trình mang phong cách Roman phương Tây nhưng được biến đổi linh hoạt để hài hòa với kiến trúc nhà sàn truyền thống của người Ba Na. Sàn nhà được nâng cao hơn 1 m so với mặt đất, hành lang chạy dài bao quanh giáo đường, gợi hình ảnh một ngôi nhà sàn lớn giữa phố núi.

Tháp chuông cao hơn 20 m vươn lên nền trời Kon Tum, mang dáng dấp Gothic thanh thoát, tạo điểm nhấn uy nghiêm cho tổng thể kiến trúc. Đặc biệt, trần và tường nhà thờ không xây bằng gạch mà sử dụng đất trộn rơm, vốn là kỹ thuật quen thuộc của cư dân miền Trung xưa. Trên nền tường mộc mạc ấy, các ô cửa kính màu khắc họa hình ảnh Chúa, Đức Mẹ và những điển tích trong Kinh Thánh, khiến không gian thánh đường trở nên lung linh mỗi khi ánh nắng xuyên qua.

ẢNH: ĐỨC NHẬT

Nhà thờ Gỗ không đứng riêng lẻ mà là một quần thể khép kín, gồm giáo đường, nhà tiếp khách, khu trưng bày sản phẩm dân tộc - tôn giáo cùng nhiều công trình phục vụ đời sống cộng đồng như cô nhi viện, xưởng dệt thổ cẩm, xưởng mộc. Tất cả được dựng nên bởi bàn tay của những nghệ nhân mộc lành nghề đến từ các vùng có truyền thống lâu đời, kết hợp tinh hoa kỹ thuật phương Tây và bản địa.

Nơi chứng giám cho tình yêu

Trải qua hơn một thế kỷ, nhà thờ Gỗ vẫn giữ được vẻ đẹp nguyên sơ, trầm mặc. Mỗi mùa trong năm, công trình lại mang một dáng vẻ riêng. Mùa Giáng sinh, nơi đây rộn ràng khi hàng ngàn giáo dân từ các buôn làng xa gần tụ hội về dự lễ, sinh hoạt ngay trong khuôn viên rộng lớn.

ẢNH: ĐỨC NHẬT

Ngay cả những ngày thường, nhà thờ vẫn đón hàng nghìn lượt khách đến tham quan, chiêm ngưỡng. Không chỉ là điểm đến du lịch, nhà thờ Gỗ còn trở thành không gian lưu giữ những khoảnh khắc quan trọng của nhiều cặp đôi trẻ. Ánh sáng kính màu, màu gỗ trầm ấm và sự tĩnh lặng của giáo đường khiến nơi đây được nhiều đôi uyên ương lựa chọn để chụp ảnh cưới.

Không ít cặp đôi từ Gia Lai, Đắk Lắk hay các tỉnh lân cận tìm đến Kon Tum chỉ để ghi lại những khung hình gắn với biểu tượng trăm năm của phố núi. Đặc biệt, nhiều lễ cưới được tổ chức ngay trong giáo đường, nơi nhà thờ Gỗ trở thành chứng nhân cho lời thề nguyền trọn đời. Trong không gian cổ kính, mỗi lễ cưới lại góp thêm một câu chuyện tình nồng ấm, khiến công trình trăm tuổi càng thêm gần gũi với đời sống đương đại.

Theo Sở VH-TT-DL tỉnh Quảng Ngãi, phố núi Kon Tum mang trong mình vẻ đẹp giao thoa độc đáo, được xem là cửa ngõ văn hóa - tâm linh của bắc Tây nguyên. Du khách đến đây có thể khám phá chuỗi di tích lịch sử, văn hóa đặc sắc, từ di tích Ngục Kon Tum, nhà rông Kon Klor đến nhà thờ Gỗ Kon Tum. Trong tổng thể ấy, nhà thờ Gỗ nổi lên như một điểm nhấn kiến trúc vừa cổ kính, vừa độc đáo. (còn tiếp)