Tiểu chủng viện Làng Sông hôm nay không còn là không gian khép kín của riêng giáo hội. Nơi đây đã trở thành điểm hành hương quen thuộc của giáo dân, đồng thời là điểm dừng chân của du khách và các nhà nghiên cứu trong, ngoài nước. Người ta tìm đến Làng Sông để ngắm một công trình Gothic phương Tây nổi bật giữa đồng lúa mênh mang ở hạ lưu sông Hà Thanh, để nghe kể về những trang sách chữ Quốc ngữ đầu tiên và chạm vào lớp trầm tích văn hóa vẫn còn nguyên hơi thở lịch sử.
Tiểu chủng viện Làng Sông nằm giữa đồng lúa xanh rì ở vùng hạ lưu sông Hà Thanh
ẢNH: DŨNG NHÂN
Thiên nhiên khắc nghiệt không ít lần hằn dấu lên quần thể kiến trúc này. Bão số 13 cuối năm 2025 quật gãy nhiều cây sao cổ thụ hơn 130 năm tuổi, để lại khoảng trống hun hút và nỗi tiếc nuối về một mảng ký ức xanh gắn bó với Làng Sông suốt hơn thế kỷ. Dẫu vậy, giữa những mất mát, Làng Sông vẫn bền bỉ đứng vững. Sau mưa bão, giáo dân lại cùng nhau sửa sang mái ngói, cắt dọn những hàng sao đổ gãy, kiên nhẫn chăm sóc để mảng xanh dần hồi sinh, gìn giữ không gian di sản tiếp tục nối dài cùng thời gian.
Kiến trúc Gothic miền trung
Quần thể Tiểu chủng viện Làng Sông được quy hoạch thành 2 khu vực rõ rệt. Phía đông là khu Chủng viện xưa, với trung tâm là nhà nguyện, hai bên là hai dãy nhà 2 tầng bố cục đối xứng, hài hòa. Hiện khu vực này được sử dụng làm nơi ở và đào tạo của Dòng Nữ tỳ Chúa Giêsu Tình Thương.
Từ cổng chính nhìn vào, nhà nguyện nổi bật như điểm nhấn thị giác của toàn bộ không gian. Kiến trúc Gothic châu Âu hiện diện rõ nét qua những mái vòm nhọn vươn cao, hệ cửa vòm đối xứng và các chi tiết trang trí tinh xảo trên mặt tiền. Hai dãy nhà hai tầng kế bên mang đậm phong cách kiến trúc Pháp, từng là nơi học tập, sinh hoạt của các chủng sinh. Vẻ đẹp phương Tây ấy không tách rời mà hòa quyện tự nhiên với cảnh sắc làng quê miền Trung, nơi đồng lúa xanh rì trải dài và dòng Hà Thanh lặng lẽ chảy qua năm tháng.
Sau bão số 13 năm 2025, những hàng cây sao cổ thụ ở Tiểu chủng viện Làng Sông trở nên xơ xác, trơ trọi giữa không gian cổ kính
ẢNH: HOÀNG TRỌNG
Phía tây quần thể là khu nhà chung cũ, gồm tòa giám mục, sở quản lý, nhà in và nhà hưu dưỡng linh mục. Phần lớn các công trình này đã bị phá hủy từ trước chiến tranh. Những năm gần đây, nhiều hạng mục được phục dựng với dáng dấp như xưa, trong đó có nhà in Làng Sông.
Theo tài liệu của Giáo phận Quy Nhơn, Tiểu chủng viện Làng Sông được hình thành trong khoảng thời gian từ sau năm 1841 đến trước năm 1850. Thuở ban đầu, nơi đây chỉ là những ngôi nhà mái tranh, vách phên tre, tọa lạc trên một gò cao, xung quanh là hào nước và đồng lúa bát ngát.
Năm 1885, một biến cố lịch sử đã khiến toàn bộ chủng viện và tòa giám mục bị thiêu hủy. Hai năm sau, công cuộc tái thiết bắt đầu. Đến năm 1892, khi nhà nguyện hoàn thành, 14 cây sao được trồng dọc lối đi từ sân nhà nguyện ra cổng, cùng 4 cây khác trước các dãy nhà phía đông và tây. Qua hơn một thế kỷ, những hàng sao ấy đã trở thành biểu tượng xanh mát, in sâu trong ký ức nhiều thế hệ.
Những hàng sao ở Tiểu chủng viện Làng Sông từng là biểu tượng xanh mát, in sâu trong ký ức nhiều thế hệ
ẢNH: DŨNG NHÂN
Năm 1925, cha Damien Grangeon Mẫn (1857 - 1933) cho xây dựng lại Chủng viện Làng Sông theo thiết kế của cha Charles Dorgeville (1881 - 1956). Công trình được khánh thành ngày 21.9.1927 và tồn tại đến hôm nay như một dấu mốc bền bỉ của lịch sử truyền giáo tại miền Trung.
NHÀ IN LÀNG SÔNG - LINH HỒN CỦA DI SẢN
Nếu kiến trúc tạo nên hình hài Làng Sông, thì Nhà in Làng Sông chính là linh hồn của di sản này. Đây được xem là giá trị nổi bật nhất của Tiểu chủng viện, đồng thời là một trong ba nhà in chữ Quốc ngữ sớm nhất Việt Nam, bên cạnh Tân Định (Sài Gòn) và Ninh Phú (Hà Nội).
Tiểu chủng viện Làng Sông những ngày đầu tháng 12.2025
ẢNH: HOÀNG TRỌNG
Nhà in Làng Sông được cha Eugène Charbonnier Trí thành lập năm 1868 trong khuôn viên chủng viện. Sau khi bị phá hủy năm 1885, đến năm 1904, cha Damien Grangeon Mẫn cho tái thiết và giao cho linh mục Paul Maheu, người được đào tạo bài bản về kỹ thuật in ấn tại Hồng Kông, làm giám đốc.
Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Thanh Quang (Hội Khoa học lịch sử tỉnh Gia Lai) và linh mục Gioan Võ Đình Đệ (Giáo phận Quy Nhơn), giai đoạn 1904 - 1930, khi linh mục Paul Maheu làm giám đốc, là thời kỳ hưng thịnh nhất của Nhà in Làng Sông. Hệ thống máy in hiện đại, khổ lớn nhất thời bấy giờ cho phép nơi đây xuất bản một khối lượng sách, báo đồ sộ.
Khu vực Nhà in Làng Sông được phục dựng lại
ẢNH: HOÀNG TRỌNG
Không chỉ in sách Latin và tiếng Pháp, Nhà in Làng Sông còn xuất bản một kho tàng sách Quốc ngữ phong phú: giáo lý, kinh thánh, giáo dục ấu học - trung học, truyện, tiểu thuyết, kịch, tạp chí, tuồng hát bội, lịch, sách dịch… Nhiều sách giáo khoa như Phép đánh vần, Con nít học nói, Ấu học, Trung học, Địa dư sơ lược... được tái bản nhiều lần. Đặc biệt, Hai chị em lưu lạc (1927) được ghi nhận là tiểu thuyết thiếu nhi đầu tiên của văn chương Nam Trung bộ.
Kiến trúc Gothic châu Âu hiện diện rõ nét qua những mái vòm nhọn vươn cao, hệ cửa vòm đối xứng của nhà nguyện và hai dãy nhà hai tầng được khánh thành năm 1927
ẢNH: DŨNG NHÂN
Tháng 11.1933, một cơn bão lớn làm sập Nhà in Làng Sông. Năm 1934, giáo phận khởi công xây dựng Nhà in Quy Nhơn. Đến năm 1935, hai nhà in hoạt động song song trước khi Làng Sông sáp nhập vào Quy Nhơn. Ấn phẩm cuối cùng được in tại Làng Sông vào tháng 12.1953, khép lại gần một thế kỷ tồn tại, để lại một di sản chữ Quốc ngữ đồ sộ hiện còn lưu giữ tại Thư viện quốc gia. (còn tiếp)
Bình luận (0)