Những vật liệu nào đang đặt nền móng cho thế giới hiện đại?

Ông khẳng định một trong những ngộ nhận nghiêm trọng hiện nay chính là cho rằng con người đang giảm dần sự phụ thuộc vào các vật liệu, nhất là khi thế giới đang chuyển mình theo các ngành "phi vật chất" như dữ liệu, dịch vụ, thương mại…

Ảnh: Ngọc Duyên

Thực tế, khi dân số trên hành tinh xanh càng đông đúc thì con người lại càng phụ thuộc vào vật liệu hơn bao giờ hết. Ed Conway chỉ ra rằng, mỗi bậc tăng trưởng kinh tế trong lịch sử nhân loại luôn gắn liền với công cuộc khai thác tài nguyên thiên nhiên. Và nghịch lý thay, những doanh nghiệp nổi tiếng toàn cầu như Apple, Tesla luôn phải phụ thuộc vào các công ty ít tiếng tăm để khai thác và chuyển hóa nguyên liệu thô thành sản phẩm thương mại. Cũng vì thế, rất ít người có thể hình dung rằng để tạo ra thứ đơn giản như một chiếc bút chì cũng cần đến sự hợp lực từ nhiều đơn vị sản xuất trong chuỗi cung ứng, chứ chưa nói đến một thiết bị điện tử phức tạp như smartphone.

Do đó, việc đi sâu vào thế giới vật liệu là rất cần thiết để chúng ta hình dung được cách nền kinh tế hiện đại vận hành, từ đó, ta có thể tự giải mã tại sao có những xung đột địa chính trị xung quanh chất bán dẫn, tại sao lithium được mong đợi mở ra cuộc chuyển đổi năng lượng sạch, hay tại sao các quốc gia muốn giảm phụ thuộc vào dầu mỏ…

Cuốn sách chia làm 6 chương lớn tương ứng với 6 vật liệu, gồm: Cát, Muối, Sắt, Đồng, Dầu và Lithium, được lựa chọn dựa trên độ phổ biến, tính hữu dụng và khó thay thế của mỗi vật liệu.

Trước khi vào nội dung chính, Ed Conway bắt đầu quyển sách với câu chuyện về khai thác… vàng - một kim loại vốn không nằm trong nhóm các loại vật liệu chủ đạo. Vàng đắt vì tính quý hiếm nhưng tính ứng dụng lại không cao. Dẫu vậy, "cơn sốt" vàng vẫn xui khiến con người sẵn lòng phá hủy cả một ngọn núi, làm nổ tung hàng tấn đất đá khổng lồ. Chưa kể, việc tách vàng khỏi quặng đòi hỏi những quy trình hóa học độc hại gây tác động đáng kể đến môi trường xung quanh. Thế nhưng, điều dư luận quan tâm chỉ là giá vàng đang tăng hay giảm, trong khi ít ai nhìn thấy những hệ lụy về môi trường và xã hội ẩn sau hành trình tạo ra một thỏi vàng.

Từ câu chuyện về vàng gợi nhiều suy tư, tác giả tiếp tục chứng minh tầm quan trọng vượt trội của 6 nguyên liệu đã liệt kê, nhưng độc giả sẽ sớm nhận ra rằng: việc khai thác bất kỳ nguyên liệu nào, dưới hình thức nào, cũng sẽ ảnh hưởng nghiêm trọng đến thiên nhiên khi mà nhu cầu vô hạn của con người tỷ lệ nghịch với sự hữu hạn của vật liệu. Chẳng hạn, một vật liệu tưởng chừng giá rẻ, tràn lan như cát vẫn gây ra sạt lở nghiêm trọng, ảnh hưởng đến hệ sinh thái ven sông nếu có quá nhiều trường hợp khai thác "lậu" không được kiểm soát.

Khi nhựa và xăng dầu không phải "kẻ phản diện"

Không chỉ riêng hoạt động khai thác tài nguyên gây ô nhiễm môi trường, câu chuyện đằng sau các vật liệu định hình nền văn minh thực chất phức tạp hơn nhiều so với cách chúng ta vẫn thường nhìn nhận.

Những năm gần đây, nhựa và nhiên liệu hóa thạch thường bị xem là "thủ phạm" dẫn đến biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, qua những phân tích của Ed Conway, người đọc sẽ hiểu ra rằng vật liệu nào cũng có thời "hoàng kim" trong lịch sử nhân loại. Việc phát hiện dầu thô và phát triển công nghệ lọc dầu thành xăng đã mở ra cuộc cách mạng năng lượng, giúp con người di chuyển bằng ô tô trên quy mô lớn, cũng như giúp nhiều đường phố phương Tây thoát khỏi nạn ô nhiễm do chất thải từ những con ngựa kéo xe.

Một trong những sản phẩm quan trọng của ngành lọc hóa dầu chính là nhựa. Ứng dụng vào thực tiễn, nhựa đã từng là lời giải cho nhiều thách thức của thời đại. Nhờ đặc tính linh hoạt, nhựa mang đến cho con người sự chủ động trong việc thiết kế vật liệu phù hợp cho từng nhu cầu. Ở giai đoạn đầu, nhựa còn được kỳ vọng sẽ góp phần bảo vệ thiên nhiên khi giúp giảm sự phụ thuộc vào các nguồn nguyên liệu khai thác từ động vật và thực vật.

Nhìn từ góc độ đó, cuốn sách không cố phân định rạch ròi đâu là "thủ phạm" hay "nạn nhân" mà cho thấy mỗi bước tiến của văn minh đều đi kèm những lợi ích và hệ lụy riêng. Ed Conway cũng chỉ ra một nghịch lý buồn cười rằng: ngành dầu mỏ nổi tiếng vì "sự tằn tiện, quyết tâm không để lãng phí dù chỉ một giọt dầu", thế nên đã tận dụng tối đa mỗi phụ phẩm để tạo ra sản phẩm thương mại, thúc đẩy sự ra đời của nhiều ngành công nghiệp và vật liệu mới. Thế nhưng, cũng chính "sự tằn tiện" đó đã khiến xã hội chúng ta bị bao phủ bởi những món đồ chơi, trang sức nhựa rẻ tiền, kém chất lượng, dùng một lần rồi bỏ. Thậm chí, câu chuyện "tái chế nhựa" trở nên kém hiệu quả về mặt kinh tế bởi quá trình tái chế còn đắt đỏ hơn việc sản xuất ra những hạt nhựa mới.

Vì vậy, nhân loại đang từng bước chuyển dịch từ các nguồn năng lượng hóa thạch sang năng lượng điện, với hy vọng tìm ra hướng đi bền vững cho bài toán môi trường.

Dù quá trình chuyển đổi năng lượng thường được nhìn nhận là vấn đề công nghệ, nhưng về bản chất đây vẫn là câu chuyện của tài nguyên. Bởi lẽ, cốt lõi của xe điện nằm ở các bộ pin được sản xuất từ những nguyên liệu như lithium, đồng và nhiều kim loại quan trọng khác. Chuyển dịch sang xe điện với pin làm từ lithium có thể giải quyết vấn đề ô nhiễm do nhiên liệu hóa thạch gây ra, nhưng Ed Conway cho rằng sự phụ thuộc vào lithium trong tương lai có thể tạo ra những nút thắt mới trong chuỗi cung ứng toàn cầu, làm gia tăng những cạnh tranh địa chính trị xung quanh quyền tiếp cận nguồn nguyên liệu chiến lược.

Do đó, thông điệp quan trọng của cuốn sách chính là lời nhắc rằng đằng sau mỗi bước tiến của nhân loại, không thể thiếu sự góp mặt của tài nguyên. Bằng lối kể giàu thông tin, lồng ghép những nhận định sắc sảo, Ed Conway đã dẫn dắt người đọc đi qua những sa mạc cát, những mỏ muối, nhà máy lọc dầu, hay xưởng quang khắc tấm silicon, mở ra hành trình khám phá đầy hấp dẫn đối với từng vật liệu đã âm thầm tạo dựng nền tảng cho thế giới ngày hôm nay.