Nỗ lực bảo tồn sếu quý: Cái tâm và cái tầm từ người lãnh đạo

Ở Tràm Chim (Đồng Tháp), sếu đầu đỏ từng về có lúc hơn 1.000 con. Rồi chúng thưa dần và biến mất khi hệ sinh thái bị phá vỡ nghiêm trọng. Nhưng câu chuyện có chút hơi hướng "truyền kỳ" của Tràm Chim không chỉ riêng với loài chim quý này. Đó còn là chuyện của những quyết định khó khăn, của tầm nhìn dài hạn, của những người dám chọn điều đúng giữa nhiều áp lực.

Bản lĩnh của ông Mười Nhẹ

Lần nào gặp TS Trần Triết, giảng viên Trường ĐH Khoa học tự nhiên (ĐHQG TP.HCM), Giám đốc Chương trình Sếu Đông Nam Á thuộc Hội Sếu quốc tế (International Crane Foundation - ICF), ông cũng bồi hồi nhắc đến ông Mười Nhẹ, tên gọi thân mật của Chủ tịch UBND tỉnh Đồng Tháp Nguyễn Xuân Trường, nhiệm kỳ 1976 - 1987. Ông Mười Nhẹ là lãnh đạo đầu tiên tìm dấu vết sếu đầu đỏ và quyết liệt giữ toàn vẹn hệ sinh thái Tràm Chim.

ẢNH: VĂN ĐẤU

Chuyện ông Mười Nhẹ đi tìm sếu khá ly kỳ. Theo đó, khoảng năm 1986, các nhà khoa học đã mang theo nỗi ám ảnh về loài sếu được đề cập trong tài liệu thời Pháp thuộc, nên lặn lội xuống rừng U Minh tìm nhưng không tìm thấy. Trên đường về, họ ghé tỉnh Đồng Tháp gặp ông Mười Nhẹ. Nghe PGS-TS Lê Diên Dực (Trường ĐH Tổng hợp Hà Nội cũ) tỉ mỉ mô tả sếu đầu đỏ, ông Mười Nhẹ sực nhớ dường như trước đây từng nghe nói về loài chim ấy ở đây.

Sáng hôm sau, ông Mười Nhẹ dẫn đoàn đi tìm sếu. Suốt 3 ngày tìm nhưng không thấy dấu vết sếu nên rất hụt hẫng, ông bèn mời mọi người ghé Tam Nông nhậu rượu đế để "giải sầu". Chính bữa nhậu ấy mở ra bước ngoặt. Ông Nguyễn Lam Sơn, khi đó là Bí thư Huyện ủy Tam Nông, tỉnh Đồng Tháp, nghe kể chuyện tìm sếu liền nhớ ra mình có nhặt được một con chim lạ đã chết khô, bộ lông vẫn còn giữ. Khi bộ lông được mang đến, PGS Dực lặng người, xúc động thốt lên: "Đúng rồi, chính nó!".

ẢNH: CTV

Sáng sớm hôm sau, cả đoàn hào hứng đi tìm sếu. Và rồi, giữa hoang dã, đàn sếu hiện ra 40 con. Cảm xúc vỡ òa, các nhà khoa học và ông Mười Nhẹ ở lại luôn trong rừng cả ngày để quan sát, ghi chép. Ngay trong đêm, họ bàn phương án giữ đàn sếu và vùng đất Tràm Chim nguyên sơ. Bản báo cáo về sếu ngay sau đó được gửi cho ICF.

Chuyện cất công đi tìm đàn sếu chỉ là dấu ấn đầu tiên của vị lãnh đạo rặt tính cách người miền Tây này. Việc lớn hơn của ông Mười Nhẹ là tầm nhìn về tương lai Tràm Chim. TS Trần Triết nhớ như in chuyến đi theo lời mời của ông Mười Nhẹ vào năm 1986. "Ông Mười Nhẹ nhìn rất xa. Ổng sợ nếu không đối xử đúng với hệ sinh thái, cả Đồng Tháp Mười sẽ thành đất nông nghiệp, con cháu sau này không biết vùng đất ngập nước đúng nghĩa và đàn sếu vừa phát hiện sẽ có thể bỏ đi", TS Trần Triết chia sẻ.

Tràm Chim "chìm nổi" và dấu ấn của Bí thư Tỉnh ủy

Năm 1991, Khu bảo tồn sếu và môi trường thiên nhiên Tràm Chim ra đời. Song có người nói: "Lo cho người chưa đủ, đi lo chuyện trên trời". Có cán bộ đề xuất làm lúa - cá để tăng thu nhập. Nông dân thì canh tác chạy theo sản lượng bất chấp hệ lụy. Đất bị lấn chiếm, diện tích Khu bảo tồn gần 8.000 ha còn hơn 7.600 ha.

Cuối năm 1998, quyết định thành lập Vườn quốc gia (VQG) Tràm Chim được Thủ tướng Võ Văn Kiệt ký, nhưng mâu thuẫn nảy sinh. Đó là việc phòng cháy rừng tràm áp dụng một cách máy móc bằng cách giữ nước triền miên, dù các nhà khoa học cảnh báo phá vỡ quy luật điều tiết nước một cách tự nhiên, sinh cảnh bị phá vỡ, đàn sếu sẽ bỏ đi.

ẢNH: NGUYỄN TRƯỜNG SINH

ẢNH: QUANG VIÊN

Những con số nói thay tất cả. Giai đoạn 1988 - 1999, trung bình 550 con sếu mỗi năm, có năm hơn 1.000 con. Giai đoạn 2000 - 2012, trung bình 103 con/năm. Giai đoạn 2013 - 2020, trung bình chỉ 13 con/năm. Năm 2021 có 3 con. Từ 2022 đến nay, không có sếu xuất hiện. Mới đây, vài lần mấy con sếu bay từ Campuchia về Tràm Chim thám thính, nhưng chưa một lần đáp xuống. Sinh cảnh bị phá vỡ, đất lành hóa dữ với loài chim rất nhạy với môi trường này.

Thắp lại hy vọng gọi đàn sếu trở về, theo TS Trần Triết, ngoài sự chung sức chung lòng của nhiều người phải nhắc đến ông Lê Quốc Phong (nay là Phó bí thư thường trực Thành ủy TP.HCM). "Ông Lê Quốc Phong biết lắng nghe các nhà khoa học", ông Triết bày tỏ.

Nhậm chức Bí thư Tỉnh ủy Đồng Tháp cũ vào tháng 10.2020, vị lãnh đạo có học vị tiến sĩ ngành sinh học nhanh chóng nhận ra căn nguyên của Tràm Chim và cả Đồng Tháp Mười. Không chỉ họp, ông xắn quần lội bùn ở các khu A1 - nơi sếu từng về kiếm ăn, và các khu A4, A5… Từ đó đã giúp ông Phong đưa ra quyết định kịp thời dựa trên hiểu biết sinh thái và quyết tâm kiên định. Ông vận động người dân vùng đệm trồng lúa hữu cơ, phục vụ dự án bảo tồn sếu.

ẢNH: NGUYỄN TRƯỜNG SINH

ẢNH: QUANG VIÊN

Ông Phong cho rằng điều cốt lõi là phục hồi hệ sinh thái gần nhất để sếu có thể sinh sống, hướng tới giữ chân và nhân đàn. Rừng tràm được giữ nguyên, tỉa thưa tràm tái sinh để tạo bãi đáp cho sếu. Nước được quản lý theo chu kỳ tự nhiên, ưu tiên phục hồi bãi năng kim, lúa ma… Ở các khu A4, A5, ông yêu cầu tạo hệ sinh thái cân bằng cho nhiều loài chứ không chỉ sếu.

Ông Phong quyết liệt vận động cả hệ thống chính trị tỉnh Đồng Tháp vào cuộc, tham gia trực tiếp vào tất cả các khâu xây dựng, kiểm tra và phê duyệt Đề án bảo tồn và phát triển đàn sếu đầu đỏ tại VQG Tràm Chim giai đoạn 2022 - 2032. "Đề án bảo tồn sếu là tiền đề quan trọng và là cơ sở tài chính, pháp lý cho tất cả các hoạt động phục hồi hệ sinh thái tại Tràm Chim hiện nay. Và ông Lê Quốc Phong có công rất lớn trong việc hình thành đề án này", ông Triết khẳng định. (còn tiếp)