Nỗi niềm trà di sản: Shan tuyết Tà Xùa bình an giữa thiên đường mây

Trong số 200 cây trà được công nhận là quần thể cây di sản ở Tà Xùa, cây cao tuổi nhất được 285 năm, đánh số 27, nằm ven đường nối vào bản Bẹ. Cạnh cây trà cổ thụ, tấm bia Cây di sản Việt Nam được dựng lên, nền láng xi măng bằng phẳng, khang trang. 

Cây trà mọc trên sườn dốc, cây cối um tùm nên khó leo trèo, chụp ảnh. Chưa kể, chủ nhân còn rào quanh gốc lớp lưới B40 bảo vệ. Nhờ vậy, từ khi được vinh danh cây di sản đến nay, vùng trà di sản Tà Xùa được xem là khỏe mạnh, an toàn nhất trong các vùng trà được công nhận cây di sản.

ẢNH: P.A

Hương lạ trà cổ

Nhớ những lần tìm đến "quê hương của Mị" (nhân vật trong Vợ chồng A Phủ của nhà văn Tô Hoài) giữa những năm 2000, đường lên Tà Xùa khi ấy gai góc lắm. Khi thiên đường mây chưa nổi tiếng, mỗi sớm, mây từ tiên giới ụp xuống cung đường núi khiến đường trơn trượt, xe gắn máy chở 2 người nhưng vào dốc là trôi tuột. 

Những cây trà cổ thụ ở Mống Vàng, Chung Chinh, Tà Xùa A… thật khó tiếp cận, chưa nói đến vùng trà cổ ở bản Bẹ. Kỹ thuật sao trà khi ấy cũng thô sơ, nguồn điện chưa có, trà hái về làm theo kiểu duy nhất là trà xanh, sao bếp chảo gang, vò tay, thành phẩm từ 1 tôm 2 - 3 lá khi hoàn thiện gãy vụn, ngoại hình xấu, nước pha ngả vàng đỏ, chẳng mấy ai mặn mà sử dụng. Bù lại, trà Tà Xùa có hương hoa, hương chanh, hương mật… cùng vị chát thanh khác biệt.

ẢNH: P.A

Năm 2005, trà Tà Xùa giá 120.000 đồng/kg. Cả Tà Xùa người làm trà chưa quá 10 đầu ngón tay, mẫu trà mua từ nhà Mùa A Khư ở bản Mống Vàng khi đem về Hà Nội kiểm định, nội chất trong lá trà khiến những người thâm niên ngành trà và cán bộ Hiệp hội Chè Việt thực sự ngạc nhiên bởi chỉ số ấn tượng, và hơn hết là dải hương cùng hậu vị khác lạ. 

Ở thị trường trà khi ấy, người tiêu dùng biết và quen trà xanh Thái Nguyên, khái niệm trà cổ thụ thật xa lạ, phẩm trà cổ thụ càng khó xen vào thị hiếu khách hàng. Nhưng từ năm đó, giá trà Tà Xùa khi xuống núi đã lên 350.000 đồng/kg, cao hơn hẳn các vùng trà Shan cổ thụ khác như Suối Giàng, Cao Bồ, Tủa Chùa (ở mức trung bình 120.000 - 150.000 đồng/kg).

ẢNH: L.Y

Hương vị độc đáo trà Tà Xùa dần trở nên hấp dẫn, chủ nhân các tiệm trà từ Hà Nội, Huế… bắt đầu theo dấu tìm đến, thu mua về phân phối cho người yêu trà. Càng về sau các "trà sư" tự phong cũng lọ mọ đến, tự nhận trách nhiệm vẻ đầy cao cả là "dạy cho dân bản làm trà". Một người làm trà Mùa A Khư, nhưng có ít là 5 "trà sư" miền xuôi tự nhận mình là người dạy A Khư làm trà.

Phục tráng trà cổ thụ

Vùng Tà Xùa không chỉ có riêng trà cổ thụ lâu năm. Diện tích cây trà Shan có sẵn trong tự nhiên, cây trên trăm tuổi khoảng 50 ha. Diện tích trà Shan được chính quyền kết hợp dân bản trồng bổ sung tính từ năm 1968 đến nay khoảng 130 ha.

ẢNH: P.A

Quá trình nhân rộng vùng trà Tà Xùa, có những giai đoạn không nắm kỹ thuật chọn giống nên trồng lẫn trà hạt trung du, trà Sri Lanka lá đỏ, chiếm khoảng 10 - 15% diện tích trà trồng. Với vùng nguyên liệu hỗn tạp ấy, việc sản xuất làm trội lên hương vị thuần khiết trà Shan cổ thụ Tà Xùa là thách thức. Trà Shan cổ thụ lâu năm chất lượng và giá trị khác với cây trồng non tuổi, hoặc các giống lai tạp.

Đơn vị sản xuất hàng đầu trà Tà Xùa là Shanam đã thực hiện nhiều phương án phát triển trà cổ thụ Tà Xùa như "Dự án phục tráng và phát triển vùng trà Shan tuyết Tà Xùa", mở rộng diện tích trà giống bản địa, vận động và kết hợp dân bản đào bỏ gốc trà ngoại lai, giữ lại vùng nguyên liệu chuẩn mực hương vị trà cổ thụ Tà Xùa... được đa số ủng hộ.

Công bố các thành phần chất trà Tà Xùa do GS-TS Nguyễn Quốc Vọng thực hiện ở công trình nghiên cứu "Cây trà Shan rừng Việt Nam", chỉ ra trà Tà Xùa có lượng polyphenol 49,1%, tannin 32,1%, EGCG 8,64 gr/100 gr đều là những chỉ số cao nhất trong trà Việt.

ẢNH: L.Y

ẢNH: P.A

ẢNH: P.A

ẢNH: L.Y

Tín hiệu mừng là dù được công nhận cây trà di sản, nhưng vùng trà may mắn khi được dân bản ý thức chăm sóc tốt. Cây trà phát triển ổn định, việc khai thác hợp lý. Điều còn lại là thành phẩm trà cổ thụ Tà Xùa ra được giá cao, lợi ích trả ngược về cho dân bản, người sở hữu cây trà thấy rõ giá trị thực, không vướng bận chuyện xen canh dưới gốc trà, tập trung vào chăm sóc, thu hái, bảo tồn. Nhà sản xuất tập trung vào máy móc, kỹ thuật, nâng cao kinh nghiệm, đam mê nghiên cứu, thành phẩm năm nay phải tốt hơn năm trước. Có như thế chuỗi quy trình từ vùng nguyên liệu đến chén trà hoàn hảo, người yêu trà ngày càng thêm tin tưởng vào sản phẩm trà Shan cổ thụ Việt. Hương Tà Xùa càng đi thêm xa.

Nhà báo người Mỹ Vanessa Facenda, chuyên viết về văn hóa trà, cà phê, cho biết: "Đặc thù của các vùng trà Shan cổ thụ như Tà Xùa gắn chặt với yếu tố bản địa, bản sắc. Khi khai thác cần hướng đến tính bảo tồn, bền vững, kết hợp thêm kỹ thuật và công nghệ chế biến thì việc tiếp cận thị trường thế giới là chuyện trong tầm tay". (còn tiếp)

Trà di sản giả mạo

ẢNH: P.A

Từ sau năm 2010, trà Tà Xùa được biết đến nhiều hơn, người làm trà nhỏ lẻ cũng tìm về Tà Xùa, mua nguyên liệu, kết hợp dân bản làm các mẻ trà sao chảo, mang về xuôi bán với giá… trên trời nhờ kết hợp cách kể chuyện, cách tập hợp tư liệu, và nêu yếu tố khan hiếm, số lượng ít. Khách thưởng trà mua sản phẩm bằng niềm tin vì không phải cứ trà Tà Xùa đều là trà cây cao cổ thụ. Ngay trên đường vào bản Bẹ, cạnh tấm bia cây di sản, mùa du lịch khách về, các cô gái tay ôm những túi trà xanh xếp hàng ra bán, khách hỏi trà ở đâu thì toàn chỉ vào cây trà di sản, giá rẻ gấp 3 - 4 lần so với giá sản xuất từ đơn vị được chính quyền giao bao tiêu toàn bộ nguyên liệu sản xuất. Những nhiễu loạn của thông tin, thị trường, của những người làm trà, của lập lờ đánh tráo khái niệm trà cổ thụ và trà trồng làm chậm lại quá trình phát triển trà cổ thụ Tà Xùa.