Phố cổ Hội An: 'Rỗng hóa' di sản - nguy cơ từ sự dịch chuyển cư dân

Tại hội thảo khoa học về đô thị thương cảng Hội An và xứ Quảng trong hành trình 555 năm (1471 – 2026), diễn ra sáng 22.10, câu chuyện người dân bản địa bán nhà cổ, chuyển ra vùng ven sinh sống tiếp tục thu hút sự quan tâm lớn. Đáng chú ý, thông tin khoảng 30% chủ nhà trong vùng lõi phố cổ hiện là người ở Hà Nội và TP.HCM gợi lên nhiều trăn trở về tương lai của một "di sản sống".

Còn nhà, nhưng vắng bóng "người xưa"

Tại hội thảo "Phát triển du lịch Đô thị cổ Hội An - Di sản văn hóa thế giới trong kỷ nguyên mới" mới đây, bà Phạm Thị Thanh Hường, đại diện Văn phòng UNESCO tại Việt Nam, dẫn báo cáo định kỳ chu kỳ 3 (năm 2023) gửi Trung tâm Di sản thế giới cho biết: Đời sống cư dân phố cổ Hội An đang trải qua những biến động đáng kể.

Nhiều chủ sở hữu đã chuyển ra khu vực ven đô sinh sống, nhường toàn bộ không gian di sản cho hoạt động kinh doanh cho thuê. Dù các công trình kiến trúc vẫn được bảo tồn tương đối tốt, nhưng chức năng cư trú và môi trường sống bên trong khu phố cổ đã thay đổi hoàn toàn.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Theo bà Hường, sự suy giảm cư dân và chức năng cư trú là một trong những thách thức lớn nhất đối với tính xác thực của phố cổ Hội An.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Đồng tình với nhận định này, bà Phạm Thị Huệ (Viện Nghiên cứu văn hóa) cảnh báo: Bên cạnh áp lực quá tải du lịch, xu hướng thương mại hóa sâu sắc cấu trúc sở hữu bất động sản mới là vấn đề đáng báo động nhất. Quá trình này nguy cơ dẫn đến sự "rỗng hóa" văn hóa.

Thực tế, hàng loạt ngôi nhà cổ sau khi đổi chủ hoặc cho thuê đã biến thành cửa hàng thời trang, quán cà phê, tiệm souvenir hay nhà hàng. Hình ảnh những gia đình nhiều thế hệ cùng chung sống dưới một mái nhà cổ - "linh hồn" nuôi dưỡng nếp sống, gia phong, phong tục và các giá trị phi vật thể - đang ngày càng thưa vắng.

Giữ chân người bản địa, cởi mở với cộng đồng mới

Chia sẻ tại hội thảo, ông Trần Ánh, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An, cho rằng sức sống bền bỉ của đô thị thương cảng suốt nhiều thế kỷ qua vốn bắt nguồn từ truyền thống giao lưu, tiếp biến và dung hợp văn hóa. Tuy nhiên, làn sóng người dân bán nhà cổ chuyển đi nơi khác những năm gần đây là thực trạng cần nhìn nhận thẳng thắn.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Theo ông Ánh, giá trị nhà cổ không chỉ đo bằng diện tích mà phụ thuộc vào vị trí và khả năng sinh lợi. Giá bất động sản tăng cao khiến chi phí trùng tu, sở hữu và duy trì sinh hoạt trở thành gánh nặng kinh tế vượt quá khả năng của nhiều gia đình. Việc bán hoặc cho thuê nhà là lựa chọn thực tế để họ cải thiện cuộc sống.

"Thế nhưng, nếu hiện tượng này diễn ra trên diện rộng, cơ cấu cư dân bản địa sẽ bị phá vỡ, tác động trực tiếp đến môi trường văn hóa di sản. Bảo tồn không chỉ là giữ vỏ bọc kiến trúc, mà quan trọng hơn là giữ được cộng đồng cư dân, nếp sống và bản sắc riêng", ông Ánh nhấn mạnh. Ông cho rằng điều cốt lõi hiện nay là phải có cơ chế, chính sách đủ mạnh để người dân địa phương gắn bó với di sản, dung hòa giữa bảo tồn, sinh kế và phát triển du lịch.

Bên cạnh đó, nguyên Bí thư Thành ủy Hội An cũng bày tỏ trăn trở về việc duy trì các mối quan hệ hợp tác quốc tế kết nghĩa của Hội An - vốn đang gặp không ít vướng mắc sau những thay đổi về tổ chức hành chính. Ông kiến nghị các cơ quan quản lý cần xem xét cơ chế đặc thù để Hội An không bị đứt gãy các kết nối ngoại giao văn hóa quan trọng này.

ẢNH: MẠNH CƯỜNG

Ở một góc nhìn cởi mở hơn, PGS-TS Đặng Văn Bài, nguyên Cục trưởng Cục Di sản văn hóa (Bộ VH-TT-DL), cho rằng việc cư dân và doanh nghiệp từ Hà Nội, TP.HCM hay các nơi khác tìm đến Hội An sinh sống, kinh doanh nên được nhìn nhận như một cơ hội.

"Hội An có sức hút thì người ta mới đến. Điều quan trọng là phát huy tinh thần cởi mở, giao lưu vốn là bản sắc của thương cảng này. Cần xây dựng cơ chế để huy động nguồn lực, tư duy sáng tạo của cộng đồng mới, đồng thời ràng buộc trách nhiệm của họ trong việc bảo vệ di sản. Không nên nhìn nhận người đến sau như một yếu tố gây hại, mà phải làm sao để các cộng đồng cùng chung sống, cùng phát triển và cùng có trách nhiệm với Hội An", PGS-TS Đặng Văn Bài khẳng định.