'Ranh giới đỏ' giữa chia sẻ thông tin thời tiết và 'truyền, phát bản tin dự báo trái phép'

Chính phủ vừa ban hành Nghị định 219 quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực khí tượng thủy văn. Theo đó, từ 8.8, hành vi đưa tin sai lệch, gian lận về nguồn tin, cắt xén các bản tin dự báo thời tiết có thể bị phạt 40 triệu đồng.

Thanh Niên đã trao đổi với ông Nguyễn Trần Linh, Chánh văn phòng Cục Khí tượng thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), để làm rõ quy định này.

ẢNH: NVCC

* Nghị định 219/2026/NĐ-CP quy định rõ về việc xử phạt hành vi truyền, phát bản tin dự báo sai lệch hoặc không nêu nguồn gốc. Nhưng đâu là "ranh giới đỏ" để phân biệt giữa việc một người dân chia sẻ, bàn luận về thời tiết thông thường với một hành vi bị coi là "truyền, phát bản tin dự báo trái phép" trên mạng xã hội, thưa ông?

- Ông Nguyễn Trần Linh: Nghị định số 219/2026/NĐ-CP phản ánh sự đồng bộ về tư duy quản lý nhà nước đối với việc truyền phát bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn trong bối cảnh mạng xã hội trở thành kênh lan truyền thông tin nhanh chóng so với các phương tiện truyền thông truyền thống. 

"Ranh giới đỏ" để phân biệt giữa việc một người dân chia sẻ, bàn luận về thời tiết thông thường với một hành vi bị coi là "truyền, phát bản tin dự báo trái phép" trên mạng xã hội được quy định tại điều 8.

Quy định này bảo vệ tính "chính thống" của thông tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn có tính chất rất đặc biệt, có hàm lượng khoa học cao và phục vụ trực tiếp công tác phòng, chống thiên tai, bảo đảm an toàn tính mạng, tài sản của người dân và các hoạt động kinh tế - xã hội. Nếu bản tin bị cắt xén, sửa đổi hoặc không rõ nguồn gốc, người dân rất khó phân biệt đâu là thông tin chính thức, đâu là thông tin đã được chỉnh sửa.

Trong điều kiện thiên tai diễn biến nhanh, bất thường, thông tin sai lệch có thể dẫn đến những quyết định ứng phó không phù hợp. Do đó, việc xử phạt các hành vi truyền, phát bản tin sai lệch hoặc không nêu rõ nguồn gốc nhằm bảo đảm tính chính xác, minh bạch và khả năng truy xuất nguồn tin của thông tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn, đồng thời không hạn chế quyền trao đổi, chia sẻ thông tin của người dân theo quy định của pháp luật.

Quy định này phân định rõ giữa quyền tự do ngôn luận và trách nhiệm đối với thông tin chuyên ngành. Nghị định 219 không cấm người dân bình luận, chia sẻ nhận định hay kinh nghiệm về thời tiết. Nghị định điều chỉnh về hành vi truyền, phát bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn theo hướng để xã hội phân biệt đâu là thông tin chính thức, thông tin có giá trị chuyên môn, đâu là "tin giả". 

Nói dễ hiểu, người dân vẫn có quyền nói: "Theo tôi chiều nay có thể mưa". Nhưng nếu một cá nhân tự thiết kế "bản tin dự báo", sử dụng bản đồ thời tiết, cấp độ rủi ro thiên tai, thời gian phát hành, hình thức giống bản tin chính thức rồi lan truyền trên mạng xã hội, thì thông tin đó không còn đơn thuần là ý kiến cá nhân mà đã mang bản chất của hoạt động truyền, phát bản tin dự báo.

Nghị định góp phần xây dựng trách nhiệm thông tin trên môi trường số, một điểm mới đáng chú ý của nghị định là không chỉ xử phạt hành vi đưa tin sai, mà còn xử phạt hành vi không nêu rõ nguồn gốc hoặc gian lận về nguồn gốc bản tin. Điều này phản ánh xu hướng quản lý hiện đại: nguồn tin cũng quan trọng như nội dung của thông tin.

Nghị định này có sự đồng bộ với quy định của pháp luật về công nghệ thông tin, đặt ra yêu cầu về tính trung thực, chính xác, khách quan; xác định cơ quan báo chí, mạng xã hội phải chịu trách nhiệm về nội dung thông tin đăng tải. Theo đó, nghị định bổ sung các chế tài đối với hành vi làm sai lệch hoặc giả mạo bản tin nhằm tăng cường hiệu lực, hiệu quả của hệ thống dự báo, cảnh báo thiên tai.

Phải chịu trách nhiệm khi diễn giải tin dự báo thời tiết

* Hiện nay, nhiều fanpage, kênh TikTok, YouTube tự lấy mô hình quốc tế, ảnh vệ tinh rồi tự diễn giải với tiêu đề giật gân như "mưa lịch sử", "siêu bão cực nguy hiểm"... Dưới góc độ quản lý, những hành vi tự diễn giải dữ liệu chuyên ngành này mà không qua kiểm định sẽ bị áp khung xử phạt như thế nào?

Đây là tình huống nghị định dự liệu rõ, nhất là trong bối cảnh hiện nay nhiều fanpage, kênh TikTok, YouTube khai thác các sản phẩm từ mô hình dự báo quốc tế, ảnh mây vệ tinh hoặc bản đồ thời tiết rồi tự diễn giải thành những thông tin mang tính khẳng định, thậm chí sử dụng các tiêu đề gây chú ý như "mưa lịch sử", "siêu bão cực nguy hiểm"... 

Nghị định không cấm việc sử dụng dữ liệu khí tượng thủy văn công khai để nghiên cứu, phân tích hoặc phổ biến kiến thức. Nhưng khi cá nhân, tổ chức tự diễn giải dữ liệu chuyên ngành thành bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn để truyền, phát tới công chúng, thì phải chịu trách nhiệm về tính chính xác, tính trung thực và nguồn gốc của thông tin đó.

Nghị định quy định tùy tính chất và mức độ vi phạm, các fanpage, kênh mạng xã hội hoặc cá nhân có thể bị xử lý đối với một hoặc nhiều hành vi sau: truyền, phát bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn không nêu rõ nguồn gốc, không có nguồn gốc; truyền, phát bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn không đầy đủ nội dung (cắt xén làm thay đổi ý nghĩa của bản tin chính thức); truyền, phát bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn sai lệch nội dung; đưa tin sai lệch về hoạt động dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn.

Như vậy, nếu một kênh TikTok hoặc YouTube tự suy diễn từ ảnh vệ tinh hoặc mô hình dự báo, sau đó tự diễn giải với tiêu đề giật gân như "mưa lịch sử", "siêu bão cực nguy hiểm" khi không có căn cứ khoa học, không có cơ sở pháp lý, thì tùy trường hợp cụ thể, cơ quan quản lý có thể xem xét là hành vi đưa tin sai lệch về hoạt động dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn hoặc truyền, phát bản tin dự báo sai lệch, thay vì chỉ coi đó là một ý kiến cá nhân.

Điểm mới của nghị định là quản lý "hành vi truyền thông", không phải quản lý "mô hình dự báo". Nghị định không xử phạt vì một người xem mô hình dự báo hiện có trên mạng, cũng không xử phạt vì đưa ra nhận định cá nhân. Đối tượng nghị định hướng đến là hành vi biến những dữ liệu kỹ thuật chưa được kiểm định thành thông tin dự báo có tính khẳng định để truyền tới cộng đồng, đặc biệt khi sử dụng các tiêu đề giật gân nhằm thu hút lượt xem.