Trong môn ngữ văn, đọc, viết, nói và nghe là những kỹ năng có mối quan hệ chặt chẽ, bổ trợ cho nhau. Nếu đọc giúp học sinh tiếp nhận tri thức, viết giúp các em thể hiện suy nghĩ bằng ngôn ngữ văn bản thì nói và nghe lại là phương tiện giao tiếp, trao đổi, phản biện và chia sẻ quan điểm trong đời sống.
Giúp học sinh tự tin phát biểu trước tập thể cũng là cách rèn luyện kỹ năng nói cho các em
ảnh: Nhật Thịnh
4 lý do hoạt động nói và nghe chưa hiệu quả
Trong sách giáo khoa (SGK) ngữ văn hiện hành, hoạt động nói và nghe được bố trí ở từng bài học, gắn với nội dung đọc hiểu hoặc viết. Từ thực tế giảng dạy, có thể nhận thấy ít nhất 4 nguyên nhân sau đây khiến hoạt động nói và nghe chưa phát huy được hiệu quả.
Thứ nhất là, hoạt động nói còn thiên về thuyết trình, trình bày trước lớp. Ở nhiều bài học, yêu cầu nói thường được thể hiện qua việc học sinh chuẩn bị một nội dung rồi trình bày trước lớp. Đây là hình thức cần thiết để rèn luyện khả năng diễn đạt, sắp xếp ý tưởng và sự tự tin. Tuy nhiên, nếu quá chú trọng thuyết trình thì hoạt động nói sẽ trở nên đơn điệu, chưa phản ánh đầy đủ bản chất của giao tiếp. Đặc trưng hoạt động nói không chỉ là trình bày một vấn đề trước nhiều người mà còn là trao đổi, thảo luận, phỏng vấn, tranh biện, đặt câu hỏi, phản hồi và thuyết phục người khác.
Một học sinh có thể chuẩn bị khá tốt một bài thuyết trình nhưng chưa chắc đã biết cách đối thoại, bảo vệ ý kiến hoặc ứng xử linh hoạt trước những quan điểm khác biệt. Vì vậy, nếu hoạt động nói chủ yếu dừng lại ở việc trình bày theo chủ đề, học sinh khó có cơ hội rèn luyện năng lực giao tiếp đa dạng.
Thứ hai, cơ hội thực hành nói và nghe chưa được phân bổ đồng đều cho học sinh. Khi tổ chức hoạt động này trong lớp, thường chỉ có một số học sinh được trực tiếp nói. Những em mạnh dạn, có khả năng diễn đạt tốt thường dễ được lựa chọn; trong khi học sinh nhút nhát, ít tự tin hoặc còn hạn chế về ngôn ngữ lại ít có cơ hội thể hiện. Nếu tổ chức thảo luận nhóm nhưng không phân công nhiệm vụ cụ thể, tình trạng một vài học sinh làm việc, trình bày thay cho cả nhóm vẫn có thể xảy ra. Như vậy, dù lớp học có tổ chức hoạt động nói và nghe, song không phải tất cả học sinh đều thực sự được rèn luyện.
Thứ ba, kỹ năng nghe chưa được quan tâm đúng mức. Trong hoạt động nói và nghe, giáo viên thường chú ý nhiều đến người trình bày: nội dung có đầy đủ không, diễn đạt có rõ ràng không, thái độ có tự tin không... Trong khi đó, người nghe đôi khi chỉ được yêu cầu lắng nghe, nhận xét hoặc đặt một vài câu hỏi sau phần trình bày.
Thứ tư, thời lượng dành cho hoạt động nói và nghe còn hạn chế. Đây có lẽ là một trong những nguyên nhân quan trọng nhất. Trong thực tế, giáo viên thường phải dành phần lớn thời gian của tiết học cho hoạt động đọc hiểu. Nhiều văn bản trong SGK có dung lượng khá dài, để hoàn thành yêu cầu bài học, giáo viên khó tránh khỏi việc ưu tiên thời gian cho đọc hiểu. Khi thời lượng không đủ, hoạt động nói và nghe dễ bị rút ngắn, tổ chức qua loa hoặc chuyển thành nhiệm vụ học sinh thực hiện ở nhà.
Cần thiết kế hoạt động để mọi học sinh đều có cơ hội thực hành
ảnh: Đào Ngọc Thạch
Khắc phục theo hướng nào?
Nếu xem xét điều chỉnh SGK ngữ văn trong thời gian tới, cần quan tâm không chỉ đến việc bố trí đủ số lượng bài học nói và nghe mà quan trọng hơn là thiết kế những hoạt động có khả năng thực hiện và đem lại hiệu quả thực chất.
Cần đa dạng hóa hình thức hoạt động nói. Không nên đồng nhất nói với thuyết trình. Bên cạnh việc trình bày trước lớp, SGK cần tăng cường các tình huống giao tiếp gần gũi với đời sống học sinh như thảo luận một vấn đề, phỏng vấn nhân vật, tranh biện về một quan điểm, trao đổi để giải quyết tình huống, phản hồi một ý kiến hoặc tham gia tọa đàm theo chủ đề. Chẳng hạn, sau khi học một tác phẩm văn học có vấn đề gây tranh luận, học sinh có thể chia thành hai nhóm để bảo vệ những cách hiểu khác nhau.
Bên cạnh đó cần thiết kế hoạt động để mọi học sinh đều có cơ hội thực hành. Thay vì chỉ chọn một vài em trình bày trước lớp, giáo viên có thể tổ chức trao đổi theo cặp, thảo luận nhóm nhỏ, luân phiên vai trò trong nhóm. Mỗi học sinh có thể đảm nhận một nhiệm vụ như người trình bày, người đặt câu hỏi, người phản biện, người ghi chép hoặc người tổng hợp ý kiến. Những hình thức này giúp tăng số lượt tham gia, đồng thời tạo môi trường an toàn hơn cho học sinh còn rụt rè. SGK cũng nên có hướng dẫn cụ thể để giáo viên tổ chức hoạt động, tránh tình trạng thảo luận nhóm nhưng chỉ một vài thành viên làm việc.
Cần dạy nghe như một kỹ năng độc lập, có mục tiêu và tiêu chí rõ ràng. Mỗi hoạt động nghe nên đi kèm nhiệm vụ cụ thể, chẳng hạn: xác định thông tin chính; ghi lại các luận điểm và dẫn chứng; nhận xét tính thuyết phục của lập luận; phát hiện điểm chưa hợp lý; đặt câu hỏi hoặc tóm tắt nội dung vừa nghe.
Cân đối lại thời lượng giữa đọc, viết, nói và nghe. Đây là vấn đề liên quan trực tiếp đến việc thiết kế SGK và tổ chức dạy học. Nếu văn bản đọc hiểu quá dài, hệ thống câu hỏi quá nhiều hoặc yêu cầu khai thác quá sâu những chi tiết không thật sự cần thiết, giáo viên sẽ khó có đủ thời gian dành cho các kỹ năng còn lại. Vì vậy, nên rà soát dung lượng văn bản, tinh giản những câu hỏi trùng lặp, tập trung vào yêu cầu cốt lõi của bài học. Cũng có thể kết hợp hoạt động đọc hiểu với nói và nghe bằng cách tổ chức cho học sinh trao đổi, tranh luận về một vấn đề đặt ra từ văn bản.
Bên cạnh đó, việc đánh giá cũng cần thay đổi theo hướng coi trọng quá trình thực hành. Không nên chỉ đánh giá một bài thuyết trình cuối cùng mà cần quan sát khả năng tham gia trao đổi, đặt câu hỏi, lắng nghe, phản hồi và điều chỉnh ý kiến của học sinh. Có thể kết hợp nhận xét của giáo viên với tự đánh giá và đánh giá đồng đẳng giữa các học sinh.
Bình luận (0)