Sân khấu có nghệ sĩ giỏi, tác phẩm hay nhưng vì sao khó giữ chân khán giả?

Ảnh: H.K

Tại hội thảo khoa học "Phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị: Từ cơ chế, chính sách của luật Phát triển đô thị và dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa đến thực tiễn các địa phương", nhiều chuyên gia trong lĩnh vực đào tạo nghệ thuật và nghiên cứu văn hóa đã đề xuất giải pháp phát triển đời sống văn hóa TP.HCM. Trong đó, TS-NSƯT Lê Nguyên Đạt, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, tập trung phân tích những điểm nghẽn khiến sân khấu thành phố chưa phát huy hết tiềm năng.

Ông đánh giá tích cực định hướng sắp xếp, sáp nhập các đơn vị nghệ thuật đặc thù, truyền thống của TP.HCM. Việc quy tụ các đơn vị về chung một đầu mối có thể tạo điều kiện sử dụng hiệu quả nguồn lực, đồng thời góp phần gìn giữ những giá trị nghệ thuật riêng có. Tuy nhiên, bên cạnh chiến lược ở tầm vĩ mô, thành phố cần giải quyết những khó khăn trong tổ chức biểu diễn và đưa tác phẩm đến với công chúng.

Tác phẩm chất lượng nhưng thiếu cơ hội duy trì biểu diễn

Theo TS Lê Nguyên Đạt, TP.HCM có lợi thế khi vừa đầu tư cho lực lượng nghệ thuật công lập, vừa có hệ thống sân khấu xã hội hóa phát triển với nhiều loại hình. Sự song hành này góp phần làm phong phú đời sống văn hóa, đáp ứng nhu cầu thưởng thức của nhiều nhóm công chúng.

Dù vậy, một nghịch lý vẫn tồn tại: thành phố có tác phẩm chất lượng, nghệ sĩ giỏi và lượng khán giả nhất định, nhưng nhiều vở diễn không thể duy trì nhiều suất sau khi ra mắt. Theo ông, nguyên nhân nằm ở sự đứt đoạn giữa sáng tạo, tổ chức biểu diễn và khả năng tiếp cận công chúng.

TS Lê Nguyên Đạt chỉ ra ba điểm nghẽn lớn. 

Thứ nhất là thiếu lịch diễn ổn định, dài hạn. Không chỉ các đơn vị xã hội hóa, ngay cả đơn vị nghệ thuật công lập cũng gặp khó trong việc duy trì biểu diễn thường xuyên. Điều này khiến khán giả, đặc biệt là du khách, khó chủ động sắp xếp thời gian thưởng thức cải lương, hát bội. Vì vậy, thành phố cần công bố lịch diễn rõ ràng, tạo điều kiện để công chúng lựa chọn và các đơn vị nghệ thuật có kế hoạch đầu tư lâu dài.

Thứ hai là cơ chế hỗ trợ, đánh giá chưa phân biệt đặc thù của từng loại hình và dự án. Theo ông, không thể áp dụng cùng một tiêu chí cho một chương trình concert với vở hábội, cải lương hay chương trình nghệ thuật trong trường học.

"Một chương trình biểu diễn concert về nghệ thuật chúng ta có thể đánh giá bằng hiệu quả kinh tế. Nhưng một chương trình hát bội, cải lương hay là một chương trình đi vào học đường, thì chúng ta sẽ đánh giá bằng chính việc thu lại đó là giá trị đào tạo, giá trị tinh thần và những đóng góp lâu dài cho cộng đồng", ông nhận định.

Thứ ba là thiếu dữ liệu và phương thức tiếp cận khán giả chủ động. Hoạt động sân khấu vẫn chủ yếu theo cách làm truyền thống: xây dựng sản phẩm rồi chờ công chúng tìm đến. Trong khi đó, việc số hóa dữ liệu khán giả, tìm hiểu nhu cầu và kết nối với những nhóm công chúng tiềm năng chưa được khai thác hiệu quả. Đây là yếu tố quan trọng để tác phẩm có đời sống lâu dài sau khi hoàn thành.

Ảnh: L.X

Đề xuất 5 giải pháp tháo gỡ để sân khấu phát triển

Từ những điểm nghẽn trên, TS Lê Nguyên Đạt đề xuất năm nhóm giải pháp nhằm hỗ trợ các đơn vị nghệ thuật duy trì hoạt động và mở rộng cơ hội tiếp cận công chúng.

Trước hết, thành phố cần có cơ chế ưu tiên cho thuê rạp đối với các đơn vị sân khấu xã hội hóa, đồng thời công khai lịch diễn ổn định, minh bạch. Theo ông, điều này giúp các đơn vị chủ động xây dựng kế hoạch khai thác rạp, giảm rủi ro khi đầu tư dài hạn và phát huy hiệu quả tác phẩm.

Thứ hai, cần có chính sách hỗ trợ các loại hình nghệ thuật truyền thống, nhất là cải lương và hát bội, không phân biệt đơn vị công lập hay xã hội hóa. Những đơn vị có đề án phù hợp, đáp ứng yêu cầu bảo tồn và phát huy giá trị nghệ thuật cần được xem xét hỗ trợ cụ thể. Cùng với đó là đẩy mạnh truyền nghề, kết nối nghệ nhân, nghệ sĩ với cơ sở đào tạo và trường học.

TS Lê Nguyên Đạt cho rằng cần phát huy vai trò của các trường đại học, trong đó có Trường ĐH Sân khấu - Điện ảnh TP.HCM, với lực lượng sinh viên trẻ có khả năng tham gia các hoạt động lan tỏa giá trị văn hóa. Sự phối hợp giữa ngành văn hóa và cơ sở giáo dục không nên chỉ dừng ở tổ chức biểu diễn, mà cần tạo điều kiện để học sinh, sinh viên hiểu và tiếp xúc sâu hơn với nghệ thuật truyền thống.

Ảnh: L.X

Thứ ba, thành phố cần thực hiện cơ chế đặt hàng theo chu kỳ sáng tạo, gắn với từng dự án và loại hình nghệ thuật. Các đơn vị công lập có lợi thế về điểm diễn, âm thanh, ánh sáng và điều kiện tổ chức biểu diễn. Vì vậy, cần mở rộng cơ hội để các đơn vị xã hội hóa cùng tham gia với mức kinh phí phù hợp, đồng thời huy động thêm nguồn lực từ doanh nghiệp.

Thứ tư, ông đề xuất thí điểm chương trình "Mỗi năm học một trải nghiệm sân khấu", phối hợp giữa ngành văn hóa và các trường học. Việc đưa nghệ thuật vào học đường cần có lộ trình, từ lớp học, giáo viên đến chương trình giáo dục, thay vì chỉ tổ chức những buổi biểu diễn đơn lẻ. Qua đó, học sinh từng bước hình thành khả năng cảm thụ và nhu cầu thưởng thức nghệ thuật.

Cuối cùng, cần triển khai các chương trình thí điểm và đánh giá theo từng giai đoạn 6 tháng hoặc một năm. Việc này giúp cơ quan quản lý, đơn vị nghệ thuật và cơ sở đào tạo cùng nhìn nhận hiệu quả, kịp thời điều chỉnh phương thức tổ chức cho phù hợp.

Bên cạnh năm nhóm giải pháp, TS Lê Nguyên Đạt nhấn mạnh ba kiến nghị ưu tiên: phân loại rõ mục tiêu sử dụng của từng rạp diễn, kết nối hệ thống điểm biểu diễn và công khai danh mục các dự án bảo tồn để doanh nghiệp, cộng đồng có thể tham gia đầu tư, tài trợ minh bạch.

Ông cũng đề xuất thí điểm cơ chế đặt hàng và nghiệm thu theo vòng đời tác phẩm, đặc biệt với các dự án đưa nghệ thuật sân khấu truyền thống đến trường học, lễ hội và đời sống đô thị. Theo đó, cần tính đến cả quá trình sáng tạo, biểu diễn và khả năng tiếp cận công chúng, thay vì chỉ đánh giá ở một lần dàn dựng hay suất diễn. Đây là cơ sở để người làm nghề có thêm cơ hội biểu diễn, được thụ hưởng tương xứng với công sức sáng tạo, đồng thời góp phần duy trì sức sống của sân khấu truyền thống.