TP.HCM tìm lời giải cho điểm nghẽn phát triển văn hóa đô thị

06/11/2026 06:00 GMT+7

Sáng 5.11, Sở VH-TT TP.HCM phối hợp Vụ Pháp chế (Bộ VH-TT-DL) tổ chức hội thảo khoa học 'Phát triển văn hóa, thể thao trong đô thị: Từ cơ chế, chính sách của luật Phát triển đô thị và dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa đến thực tiễn các địa phương'.

Hội thảo nhận được 115 tham luận, trong đó 6 tham luận được chọn trình bày trực tiếp. Các ý kiến tập trung nhận diện bất cập về thể chế, chính sách và đề xuất giải pháp khai thác hiệu quả nguồn lực văn hóa trong phát triển đô thị.

Di sản đô thị không thể chỉ nhìn từ giá trị kinh tế

Theo ông Lê Văn Thái, Phó giám đốc Sở VH-TT TP.HCM, không gian và hạ tầng phục vụ hoạt động văn hóa, thể thao chưa phát triển tương xứng tốc độ đô thị hóa. Hệ thống thiết chế cơ sở còn thiếu, trong khi nguồn vốn và quỹ đất công ngày càng hạn hẹp. Một nguyên nhân quan trọng là thiếu cơ chế pháp lý đồng bộ để kết nối quy hoạch đô thị với phát triển hệ sinh thái văn hóa, thể thao.

Trong bối cảnh luật Phát triển đô thị có hiệu lực từ ngày 1.10.2026 và dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa đang được xây dựng, việc rà soát những khoảng trống, chồng lấn thẩm quyền trở nên cấp thiết.

Trình bày tham luận về không gian di sản đô thị Sài Gòn - TP.HCM, TS Nguyễn Thị Hậu, Tổng thư ký Hội Khoa học lịch sử TP.HCM, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM, cho rằng chuyển hóa di sản thành nguồn lực kinh tế phải đặt lợi ích công cộng và dài hạn lên hàng đầu. Di sản đô thị cần được nhìn nhận như một tổng thể gồm kiến trúc, cảnh quan tự nhiên và ký ức đô thị, thay vì chỉ dựa trên khả năng sinh lời hay giá trị đất đai.

Bà nhận diện 3 lớp không gian di sản tiềm năng: kiến trúc khu vực trung tâm; di sản công nghiệp và cảng thị; cảnh quan sông nước. Việc khai thác cần có giới hạn, không biến công trình lịch sử thành địa điểm check-in hay không gian dịch vụ độc quyền. Di sản công nghiệp cần được bảo tồn thích ứng, còn khai thác cảnh quan sông nước phải gắn với cân bằng sinh thái và bản sắc đô thị.

TS Nguyễn Thị Hậu cũng chỉ ra 4 điểm nghẽn: áp lực thương mại hóa; hạn chế thể chế, hành chính; thiếu đồng bộ trong quản trị; rủi ro xã hội khi cộng đồng chưa gắn kết với di sản. Đáng chú ý, nguồn thu từ di sản chưa có cơ chế tái đầu tư hiệu quả cho bảo tồn. Bà đề xuất chuyển đổi thích ứng công trình lịch sử thành tổ hợp sáng tạo, tái đầu tư nguồn thu di sản cho bảo tồn, chuẩn hóa dữ liệu số và đánh giá tác động di sản - xã hội đối với các dự án đô thị.

Một vấn đề khác là kiểm soát ô nhiễm tiếng ồn trong phát triển kinh tế ban đêm. TS Võ Trung Tín, giảng viên Trường ĐH Luật TP.HCM, chỉ ra 4 bất cập: chênh lệch giữa khung giờ kinh doanh và giới hạn tiếng ồn; khó phân loại khu vực chịu tác động tại các không gian hỗn hợp như phố đi bộ Nguyễn Huệ, Bùi Viện; chồng lấn quy định xử phạt môi trường và trật tự công cộng; khó xác định nguồn gây tiếng ồn khi nhiều cơ sở cùng hoạt động.

Từ đó, chuyên gia này đề xuất HĐND TP.HCM xây dựng bản đồ tiếng ồn tại các khu vực trọng điểm, trước mắt thí điểm ở phố đi bộ Nguyễn Huệ và Bùi Viện; thiết lập quy trình kiểm soát, thống nhất phương pháp đo đạc và xử lý vi phạm. Đồng thời, cần bổ sung nguyên tắc phát triển công nghiệp văn hóa gắn với bảo vệ môi trường, bảo đảm quyền được sống trong môi trường trong lành của người dân.

Văn hóa phải là động lực phát triển đô thị

PGS-TS Lâm Nhân, Hiệu trưởng Trường ĐH Văn hóa TP.HCM, khẳng định văn hóa vừa là nguồn lực kinh tế vừa góp phần định hình bản sắc đô thị. Ông kiến nghị thành phố sớm tổng điều tra di sản phi vật thể để có cơ sở bảo tồn. Trong kỷ nguyên công nghệ và AI, giới trẻ cần lấy bản sắc văn hóa dân tộc làm nền tảng tạo ra sản phẩm công nghiệp văn hóa có sức cạnh tranh toàn cầu.

Theo ông Phan Nguyễn Như Khuê, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Văn học nghệ thuật TP.HCM, AI và công nghệ chỉ là phương tiện biểu đạt, không thể thay thế cảm xúc con người. Phát triển công nghiệp văn hóa phải hướng đến bồi đắp tâm hồn, phẩm giá con người và khẳng định bản sắc đô thị. Ông nhấn mạnh: "Kinh tế phát triển phải mở đường và tạo điều kiện cho văn hóa phát triển".

Ông Phạm Cao Thái, Vụ trưởng Vụ Pháp chế (Bộ VH-TT-DL), cho biết ban soạn thảo đã tiếp thu nhiều ý kiến từ thực tiễn TP.HCM, trong đó có đề xuất cơ chế định giá, thẩm định tài sản trí tuệ làm cơ sở vay vốn ngân hàng. Đáng chú ý, điều 23 dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa cụ thể hóa quy định sản phẩm công nghiệp văn hóa phải mang bản sắc Việt Nam. Cơ quan soạn thảo sẽ tiếp tục cập nhật ý kiến chuyên gia, báo cáo tại phiên thảo luận ở Quốc hội, dự kiến ngày 10 và 11.11.

Bốn nhóm nhiệm vụ trọng tâm

Ông Trần Thế Thuận, Giám đốc Sở VH-TT TP.HCM, cho biết ngành văn hóa, thể thao thành phố tập trung 4 nhóm nhiệm vụ:

Thứ nhất, tham mưu HĐND, UBND TP.HCM ban hành cơ chế thực hiện luật Phát triển đô thị, tập trung quản lý, vận hành không gian sáng tạo văn hóa; khai thác tài sản công và cơ chế đặt hàng, đấu thầu sáng tạo nghệ thuật.

Thứ hai, tái cấu trúc hệ thống thiết chế văn hóa, thể thao cơ sở theo mô hình phân tầng, đáp ứng nhu cầu người dân trong bối cảnh không còn tổ chức chính quyền cấp huyện.

Thứ ba, phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa gắn với chuyển đổi số; quy hoạch các cụm trọng điểm, không gian văn hóa, trung tâm âm nhạc, sự kiện quốc tế; thúc đẩy hợp tác công - tư, khai thác bản quyền và phát triển sản phẩm gắn với bảo tồn di sản, tránh thương mại hóa.

Thứ tư, xây dựng chính sách đào tạo, bồi dưỡng, trọng dụng nhân tài trong lĩnh vực văn hóa, thể thao, quan tâm lực lượng năng khiếu và những người có nhiều đóng góp.

Sở VH-TT TP.HCM sẽ phối hợp Vụ Pháp chế cung cấp dữ liệu thực tiễn, góp phần hoàn thiện dự thảo luật Phát triển công nghiệp văn hóa trước khi trình Quốc hội.