Sau nhập siêu gần 14 tỉ USD, xuất siêu có trở lại?

Thách thức phức tạp, đa chiều hơn

Tính tới năm 2025, Việt Nam đã xuất siêu liên tiếp 10 năm. Mức xuất siêu năm 2025 khá cao, trên 20 tỉ USD. Tuy nhiên, 5 tháng đầu năm nay, Việt Nam lại nhập siêu gần 14 tỉ USD, đặt ra nhiều băn khoăn về khả năng đảo chiều cán cân thương mại.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Trao đổi với Thanh Niên, ông Trần Thanh Hải, Phó cục trưởng Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công thương), đánh giá, nhìn tổng thể, triển vọng xuất, nhập khẩu trong các tháng cuối năm phụ thuộc lớn vào diễn biến kinh tế thế giới, tình hình địa chính trị, xu hướng giá năng lượng và kết quả đàm phán thương mại của các nền kinh tế lớn.

Bên cạnh đó, tiến trình đàm phán thuế quan với Mỹ sẽ tiếp tục là một trong những yếu tố có ảnh hưởng đáng kể đến triển vọng xuất khẩu của Việt Nam.

Theo tiến sĩ kinh tế Lê Bá Chí Nhân, nửa cuối năm, xuất khẩu hàng hóa vẫn có nhiều cơ hội, nhưng thách thức sẽ phức tạp, đa chiều hơn.

Khó khăn lớn nhất là sự suy giảm và phân hóa của nhu cầu tại các thị trường chủ lực (Mỹ, EU, Trung Quốc, Nhật Bản). Kinh tế thế giới tăng trưởng chậm chạp, lạm phát dai dẳng ở một số khu vực khiến người tiêu dùng cắt giảm chi tiêu với các mặt hàng phi thiết yếu như dệt may, da giày, đồ gỗ, điện tử tiêu dùng - những ngành chiếm tỷ trọng lớn trong giỏ xuất khẩu Việt Nam.

Cạnh đó, xu hướng bảo hộ thương mại và hàng rào phi thuế quan gia tăng mạnh. Các nước phát triển ngày càng sử dụng tiêu chuẩn môi trường (CBAM của EU), lao động, truy xuất nguồn gốc và quy tắc xuất xứ để hạn chế hàng nhập khẩu. Doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là nhỏ và vừa, đang gặp khó khăn trong việc đáp ứng các tiêu chuẩn này.

Ông Nhân cũng đề cập tới rủi ro địa chính trị và chi phí logistics tăng cao. Biến động biển Đỏ, giá năng lượng và cước vận tải biển có thể làm bào mòn lợi nhuận xuất khẩu vốn đã mỏng.

Cạnh tranh quốc tế đang chuyển dịch căn bản: từ cạnh tranh giá thành sang cạnh tranh về công nghệ, xanh hóa và phát triển bền vững. Các thị trường lớn đòi hỏi sản phẩm phải giảm phát thải carbon, sử dụng năng lượng sạch và tuân thủ ESG. Đây là thách thức dài hạn đòi hỏi doanh nghiệp Việt Nam phải chuyển đổi số, đầu tư công nghệ và tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Tiền đề cho xuất khẩu tăng tốc

Theo ông Nhân, nhập khẩu mạnh nửa đầu năm thường là tiền đề cho xuất khẩu tăng tốc các quý sau nhờ chu kỳ sản xuất. Nửa cuối năm cũng là mùa cao điểm mua sắm cuối năm tại Mỹ và EU, tạo động lực quan trọng.

Khả năng cải thiện cán cân thương mại trong nửa cuối năm khá cao, nhưng không nên kỳ vọng xuất siêu ở mức cao kỷ lục như các năm trước.

ẢNH: ĐAN THANH

Kịch bản cơ sở là nhập siêu sẽ thu hẹp dần, có thể chuyển sang cân bằng hoặc xuất siêu nhẹ vào cuối năm. Dù kết quả cuối năm không đạt xuất siêu lớn, điều đó cũng chưa hẳn tiêu cực nếu nguyên nhân chính đến từ đầu tư sản xuất mạnh mẽ và nâng cấp năng lực công nghiệp.

"Quan trọng hơn con số xuất siêu là chất lượng tăng trưởng thương mại: nâng cao giá trị gia tăng, tăng tỷ lệ nội địa hóa và củng cố vị thế của Việt Nam trong chuỗi cung ứng toàn cầu", ông Nhân nhấn mạnh.

Ông Nguyễn Quang Huy, Giám đốc điều hành Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường đại học Nguyễn Trãi), phân tích, kinh nghiệm từ các năm 2024 và 2025 cho thấy, nửa cuối năm thường là giai đoạn xuất khẩu tăng tốc mạnh hơn nhờ sự phục hồi của các ngành hàng chủ lực như điện tử, máy tính, điện thoại, dệt may, da giày và đồ gỗ. Đây là cơ sở để kỳ vọng cán cân thương mại có thể được cải thiện.

Tuy nhiên, khác với các năm trước, năm 2026 đang đối mặt với mức độ bất định của kinh tế thế giới cao hơn đáng kể. Mục tiêu phù hợp hiện nay là phấn đấu cải thiện dần cán cân thương mại trong nửa cuối năm, hướng tới duy trì trạng thái thặng dư thương mại cho cả năm 2026. 

Về giải pháp, ông Huy cho rằng, cần đặc biệt nâng cao chất lượng công tác dự báo, phân tích và cảnh báo sớm diễn biến thị trường quốc tế để hỗ trợ doanh nghiệp chủ động xây dựng phương án sản xuất, xuất khẩu.

Cạnh đó, đẩy mạnh xúc tiến thương mại, khai thác hiệu quả các hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và mở rộng thị trường xuất khẩu; hỗ trợ doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, tiêu chuẩn môi trường và các yêu cầu kỹ thuật ngày càng khắt khe của thị trường nhập khẩu…