Siết an toàn hạ tầng trạm sạc xe điện

Lấp mọi "lỗ hổng" về hạ tầng trạm sạc

Theo Bộ Công thương, thị trường phương tiện điện tại VN những năm gần đây phát triển nhanh, với sự tham gia của các doanh nghiệp sản xuất, lắp ráp trong nước và doanh nghiệp nhập khẩu. Nhiều doanh nghiệp đã đầu tư, sản xuất, nhập khẩu, cung cấp trụ sạc và dịch vụ sạc. Hệ thống sạc được phát triển theo nhiều mô hình, gồm mạng lưới sạc do nhà sản xuất phương tiện đầu tư; trụ sạc tại đại lý; trụ sạc bán hoặc lắp đặt cho khách hàng; mạng sạc công cộng do doanh nghiệp độc lập vận hành; giải pháp sạc tại nơi làm việc, nơi trông giữ xe hoặc khu dịch vụ. Một mạng lưới lớn đã phát triển khoảng 150.000 cổng sạc với công suất đến 360 kW trên phạm vi toàn quốc.

Mặt khác, trụ sạc và trạm sạc được triển khai tại nhiều loại hình không gian như bãi đỗ xe ngoài trời, tầng hầm, trung tâm thương mại, trạm dừng nghỉ, cửa hàng xăng dầu, bến xe, kho bãi, khu công nghiệp, khu dân cư và các điểm dịch vụ công cộng. Mỗi loại hình có điều kiện mặt bằng, cấp điện, thông gió, thoát nước, phòng cháy chữa cháy (PCCC), lưu lượng phương tiện và yêu cầu vận hành khác nhau. Nếu thiếu các yêu cầu tối thiểu thống nhất, cùng một loại thiết bị có thể được lắp đặt theo nhiều cách khác nhau, làm phát sinh rủi ro trong quá trình sử dụng.

Ảnh: Nhật Thịnh

Thực tế, các quy định quản lý trạm sạc hiện vẫn nằm rải rác ở nhiều văn bản luật khác nhau như Điện lực, Xây dựng, PCCC và Đo lường. Sự thiếu vắng một quy chuẩn kỹ thuật chuyên biệt dẫn đến tình trạng các nhà đầu tư triển khai trạm sạc dựa trên tiêu chuẩn riêng của doanh nghiệp hoặc tiêu chuẩn nước ngoài chưa qua kiểm định tương thích.

Nhiều trạm sạc công suất lớn được lắp đặt tại các không gian nhạy cảm như tầng hầm chung cư, trung tâm thương mại hay các điểm trông giữ xe tập trung mà chưa có khoảng cách an toàn chuẩn hóa, thiếu hệ thống tản nhiệt và phương án PCCC chuyên dụng cho sự cố pin lithium-ion. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu minh bạch về đo lường công tơ điện và giao thức thanh toán không nhất quán cũng làm phát sinh nghi ngại về quyền lợi tài chính của người tiêu dùng.

Mặt khác, nhiều nhà cung cấp trong và ngoài nước đang tham gia thị trường thiết bị, phần mềm, thanh toán, vận hành và bảo trì. Sự đa dạng về chủ thể, công nghệ, chuẩn đầu nối, công suất và mô hình kinh doanh tạo động lực phát triển thị trường, nhưng cũng đặt ra yêu cầu thống nhất về an toàn và chất lượng.

Từ thực tiễn trên, Bộ Công thương nhấn mạnh việc ban hành quy chuẩn là cần thiết nhằm tạo khung quản lý bắt buộc ở mức tối thiểu, làm cơ sở cho các chủ thể thực hiện thiết kế, đầu tư, nhập khẩu, lắp đặt, vận hành, kiểm tra và hậu kiểm.

Theo đó, dự thảo quy chuẩn áp dụng đối với các trạm sạc tại khu vực công cộng, nơi trông giữ xe tập trung, trạm dừng nghỉ và các khu vực tương tự. Các trạm sạc nằm trong nhà ở, chung cư, trung tâm thương mại hoặc bãi đỗ xe trong nhà tiếp tục thực hiện theo các quy định hiện hành về xây dựng và PCCC.

Với trụ sạc, sản phẩm sản xuất trong nước phải công bố hợp quy trước khi lưu thông, trong khi trụ nhập khẩu phải thực hiện kiểm tra chất lượng theo quy định. Đối với toàn bộ trạm sạc, việc quản lý sẽ tập trung vào thiết kế, lắp đặt, nghiệm thu và điều kiện vận hành thay vì yêu cầu chứng nhận hợp quy cho cả trạm.

Thông tư dự kiến có hiệu lực từ 1.7.2027. Các trụ sạc đã được sản xuất, nhập khẩu hoặc lưu thông trước thời điểm này được tiếp tục lưu thông, lắp đặt trong 12 tháng; những trụ đã được lắp đặt hợp pháp được sử dụng đến hết vòng đời.

Hạ tầng trạm sạc: Động lực chọn xe điện

Nhìn ra khu vực, các thị trường xe điện lớn đều đã coi việc chuẩn hóa hạ tầng sạc là nền tảng cốt lõi trong chiến lược chuyển đổi xanh, với những quy định pháp lý vô cùng nghiêm ngặt. Các nước châu Á đều đặc biệt chú trọng khía cạnh an toàn đô thị và công suất siêu sạc. Đơn cử, Trung Quốc hiện áp dụng bộ tiêu chuẩn GB/T và đang cùng Nhật Bản phát triển chuẩn ChaoJi hỗ trợ công suất sạc lên đến 1,2 MW, có cơ chế kiểm soát nhiệt độ thời gian thực. Tại Hàn Quốc, trước nguy cơ cháy nổ trong không gian hẹp, chính quyền đã siết chặt quy định lắp đặt trạm sạc tại tầng hầm chung cư: bắt buộc trang bị hệ thống camera nhiệt giám sát 24/7, khống chế mức sạc tối đa ở mức 90% dung lượng pin để ngăn hiện tượng quá nhiệt ngầm (thermal runaway), đồng thời bố trí các vách ngăn chống cháy chuyên dụng giữa các vị trí đỗ.

Từ thực tế thế giới, Th.S Lê Thanh Hải, Giám đốc Trung tâm tư vấn ứng dụng kinh tế (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM), khẳng định việc ban hành các tiêu chuẩn, quy chuẩn về trạm sạc xe điện là điều vô cùng cần thiết. Trong bối cảnh công nghệ và thị trường xe điện toàn cầu mới ở giai đoạn đầu phát triển, các tiêu chuẩn thường đi theo những nhà sản xuất lớn hoặc các liên minh công nghiệp thay vì quy định riêng của từng quốc gia. Nếu VN ban hành quá sớm khi công nghệ pin và sạc còn liên tục thay đổi, quy chuẩn sẽ nhanh chóng lạc hậu. Ngược lại, nếu ban hành quá trễ sẽ làm nản lòng các nhà đầu tư lớn do lo ngại rủi ro pháp lý sau khi đã bỏ ra nguồn vốn khổng lồ đầu tư hệ thống trạm sạc bài bản.

"Do đó, việc ban hành quy chuẩn ở thời điểm hiện tại là rất phù hợp khi ô tô điện đã thâm nhập sâu vào thị trường, năng lực sản xuất trong nước đã hình thành và nhiều nhà đầu tư đang sẵn sàng dòng vốn chờ đợi hành lang pháp lý", ông Lê Thành Hải nhìn nhận.

Chuyên gia này đánh giá hạ tầng sạc hiện tại hỗ trợ tốt cho người dùng lẫn tài xế công nghệ nhờ tính năng tìm trạm sạc tiện lợi, bán kính tiếp cận hợp lý và chi phí sử dụng phù hợp. Thời gian sạc đã được cải thiện đáng kể khi chỉ mất từ 1 - 1,5 tiếng là có thể nạp 70 - 80% dung lượng pin cho quãng đường di chuyển dài. Đáng chú ý, sự phát triển của trạm sạc đã giúp xóa bỏ rào cản tâm lý của người tiêu dùng, tạo động lực lớn thúc đẩy xu hướng chọn mua xe điện thay cho xe xăng.

Vì vậy, việc xây dựng quy chuẩn tại VN cần hướng tới đảm bảo chất lượng, tối ưu thời gian sạc, dùng đồng bộ cho nhiều dòng xe, bảo đảm an toàn và phục vụ được đông đảo người dùng nhất. Chuẩn mực này nên dựa trên các tiêu chí quốc tế đã có sẵn, đồng thời bổ sung các điều kiện phù hợp với khí hậu, kinh tế và văn hóa VN.