Sống chung với thiên tai: Khơi dòng đón lũ

16/10/2026 06:45 GMT+7

Sau những mùa mưa lũ gây thiệt hại nặng, vùng hạ du các sông phía đông Gia Lai đang khẩn trương khơi thông dòng chảy, xử lý các điểm nghẽn tiêu thoát lũ.

VÙNG "9 ÁO 1 QUẦN"

Ở vùng rốn lũ xã Tuy Phước Đông (Gia Lai), chuyện nước dâng, nhà ngập vào mùa mưa đã trở nên quen thuộc qua nhiều thế hệ. Người dân nơi đây truyền nhau câu nói "9 áo 1 quần" để miêu tả những ngày phải lội nước. Nghe nhẹ tênh, thậm chí có chút hài hước, nhưng phía sau đó là ký ức về những mùa mưa lũ nối tiếp nhau.

Ông Huỳnh Sĩ Bá (70 tuổi, ở thôn Vinh Quang, xã Tuy Phước Đông) vẫn nhớ những lần nước lớn. "Mưa kéo dài là phải nhìn mực nước ngoài đồng. Có những năm nước lên 1 - 1,5 m, nhà cửa xung quanh chìm trong biển nước", ông Bá kể. Mùa mưa lũ năm 2025, căn nhà của ông bị sập. Gia đình được Nhà nước hỗ trợ 60 triệu đồng xây lại nhà, chính quyền địa phương hỗ trợ thêm 20 triệu đồng làm gác lửng. Căn nhà mới đã hoàn thành, phần gác trở thành nơi trú tránh khi nước dâng. Tuy nhiên, dấu tích của mùa nước dữ năm ngoái vẫn chưa phai. Nhiều căn nhà bị sập, hư hỏng; đồ đạc của không ít gia đình bị nước cuốn trôi.

"Bà con mong chính quyền tiếp tục quan tâm, hỗ trợ khắc phục hậu quả lũ lụt. Ở đây khoảng tháng 11, tháng chạp, nước biển cũng dâng cao, có khi ngập cả bờ đê. Mỗi lần mưa lớn là bà con lại lo", ông Bá nói.

Ở thôn Lộc Thượng, bà Nguyễn Thị Phục (68 tuổi) cũng đã quá quen với cảnh cả làng chạy lũ. Thế nhưng, mùa lũ năm 2025 vẫn khiến bà chạnh lòng. Theo bà Phục, cứ 10 nhà thì có khoảng 7 nhà bị hư hỏng. Nhà tốc mái, nhà bị nước cuốn, nhiều gia đình gần như mất sạch đồ đạc. "Có nhà chỉ còn bộ đồ mặc trên người. Nước lên nhanh quá, người thì phải lo chạy trước, còn đồ đạc đành bỏ lại", bà Phục kể.

Ngày trước, chỉ cần mưa vài ngày là khu vực này lại ngập. Khi nước lớn, xuồng trở thành phương tiện đi lại quen thuộc; nhà thấp thì tìm đến nhà cao để tránh trú. Lũ lên nhanh, cán bộ địa phương phải xuống từng thôn, từng nhà vận động người dân di dời. Bà Phục nhớ trước đợt bão lũ năm 2025, lãnh đạo tỉnh xuống địa bàn, phân công cán bộ về từng thôn vận động các hộ ở nhà thấp di dời đến nơi cao hơn. Những năm gần đây, tuyến đường Diêm Vân - Cát Tiến được xây dựng. Theo bà Phục, con đường dần trở thành một tuyến ngăn lũ, góp phần giảm ngập cho khu vực. "Nếu không có con đường này thì chỉ mưa vài ngày là nước ngập hết. Có năm ngập kéo dài cả nửa tháng, nhà thấp phải đưa người lên nhà cao ở nhờ", bà Phục nói.

Nhắc lại những mùa lũ trước, bà Phục nhớ những con đường nhỏ không đủ sức ngăn nước. Mưa vài ngày là cả vùng trắng xóa. Người đi đường phải xắn quần, tìm chỗ cao mà bước qua từng đoạn nước. "Có khi phải cởi quần dài cột lên tận cổ mới đi được. Người ta gọi vui vùng này là vùng "9 áo 1 quần" vì đi đâu cũng phải lội nước. Phải thay đến 9 cái áo mới phải thay 1 cái quần", bà Phục kể.

Câu nói ấy nghe nhẹ nhàng, nhưng gói trong đó cả một mùa lũ. Nước rút, người dân lại dọn bùn, sửa nhà, gom nhặt những gì còn sót lại. Rồi mùa mưa khác lại đến, nước lại tìm về những vùng trũng quen thuộc. Từ những lần chạy lũ như thế, yêu cầu đặt ra không chỉ là tìm chỗ cao để trú mà còn phải tạo đường cho nước thoát.

KHƠI DÒNG TRƯỚC MÙA MƯA

Bão Kalmaegi (bão số 13) và các đợt mưa lũ năm 2025 khiến hơn 100.000 nhà dân ở Gia Lai bị hỏng hoặc ngập sâu; 560 tàu cá hư hỏng, hơn 540 ha nuôi thủy sản và 254 lồng, bè bị cuốn trôi. Tổng thiệt hại ước tính 11.636 tỉ đồng. Tỉnh đã chi hơn 1.587 tỉ đồng khắc phục hậu quả, hỗ trợ người dân phục hồi sản xuất.

Trước mùa mưa năm 2026, ngoài dựng lại nhà cửa và sửa chữa công trình, vùng hạ du còn phải mở đường cho nước. Tỉnh tập trung xử lý các điểm nghẽn tiêu thoát lũ, chỉnh trị dòng chảy và tăng khả năng bảo vệ khu dân cư ở vùng trũng thấp.

Vùng hạ du phía đông Gia Lai có 4 hệ thống sông lớn gồm Hà Thanh, Kôn, La Tinh và Lại Giang. Trong đó, hạ du sông Hà Thanh được xác định là khu vực chịu áp lực thiên tai lớn. Các giải pháp được triển khai theo hướng khơi thông dòng chảy tự nhiên, nâng khả năng tiêu thoát lũ và quản lý không gian trữ lũ.

Tại dự án đập dâng Cây Dừa ở xã Tuy Phước, máy móc đang nạo vét lòng sông Trường Úc (một nhánh sông Hà Thanh) và hoàn thiện công trình. Dự án có tổng mức đầu tư 80 tỉ đồng, khởi công tháng 1.2026, nhằm điều tiết nguồn nước, hỗ trợ tiêu thoát lũ và giữ nước phục vụ tưới tiêu, sinh hoạt mùa khô.

Ông Huỳnh Công Thành, chỉ huy trưởng công trình, cho biết dự án hiện đạt khoảng 90% khối lượng. Khoang tràn và các hạng mục dưới cao trình mực nước lũ đã thi công xong. Phía hạ lưu cũng được nạo vét từ chân đập đến cầu Trường Úc kéo dài khoảng 400 m, với khối lượng hơn 14.000 m³ đất, cát và bùn thải. Công việc khơi thông dòng chảy tiếp tục được triển khai trên các nhánh sông hạ du nhằm hạn chế tình trạng nhiều điểm nghẽn cộng dồn gây ngập.

Ông Tô Tấn Thi, Giám đốc Ban Quản lý dự án NN-PTNT tỉnh Gia Lai, cho biết dự án nạo vét hạ lưu sông Hà Thanh tập trung dọn cây cối, bụi rậm và cát sa bồi tại các cồn cống, khơi thông dòng chảy ra đầm Thị Nại. Dự án tại các phường Quy Nhơn Bắc, Quy Nhơn Đông và xã Tuy Phước đạt khoảng 85 - 90% khối lượng; phần còn lại dự kiến hoàn thành trước mùa mưa.

HƠN 2.675 TỈ ĐỒNG CHO TIÊU THOÁT LŨ

Theo Sở NN-MT tỉnh Gia Lai, địa phương đang triển khai các giải pháp nhằm hạn chế nguy cơ tái diễn tình trạng ngập lụt nghiêm trọng như tháng 11.2025 tại khu vực hạ du sông Hà Thanh, thuộc khu vực Quy Nhơn và Tuy Phước. Mục tiêu là bảo vệ tính mạng, tài sản người dân. Khi mực nước lũ dưới báo động 3, địa phương phấn đấu chỉ phải di dời cục bộ các hộ dân ở những vị trí đặc biệt xung yếu, thay vì di dời trên diện rộng. Tổng kinh phí dự kiến huy động khoảng 2.675 tỉ đồng, chia thành 2 giai đoạn.

Năm 2026, khoảng 280 tỉ đồng được bố trí cho các nhiệm vụ cấp bách, gồm giải tỏa 75 hộ vi phạm hành lang bảo vệ đê sông Cát, xử lý tình trạng lấn chiếm làm hẹp dòng chảy, nạo vét các nhánh sông Trường Úc, sông Cát, sông Cây Me, sông Hà Thanh và xây dựng đê bờ tả sông nhánh Hà Thanh. Giai đoạn 2027 - 2030, tỉnh dự kiến dành khoảng 2.395 tỉ đồng để hoàn thiện hệ thống đê sông Cát, sông Cây Me và xây cầu vượt lũ trên đường Điện Biên Phủ, thay tuyến giao thông kết hợp tràn hiện hữu.

Các công trình hướng đến mục tiêu tăng khả năng tiêu thoát lũ, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc quá trình vận hành và việc quản lý dòng chảy, hành lang thoát lũ. Khối lượng thi công hay tổng mức đầu tư chưa đủ để khẳng định mức độ giảm ngập; kết quả cần được kiểm chứng khi mùa mưa lũ đến.

Với người dân vùng "9 áo 1 quần", những công trình ấy không chỉ là con số đầu tư. Đó là mong muốn mỗi mùa mưa, nước vẫn về nhưng có thêm đường thoát; những căn nhà thấp có thêm thời gian để di dời; và những ngày phải lội nước sẽ bớt đi trong cuộc sống của các thế hệ đang sống cùng dòng lũ. (còn tiếp)