Tách truyền tải điện khỏi EVN: Nhiều ý kiến trái chiều

Hai phương án tái cơ cấu, khác biệt ở khâu truyền tải

Đề án tái cấu trúc Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) do Bộ Tài chính chủ trì xây dựng và phương án của Bộ Công thương đang có những khác biệt đáng chú ý, nhất là về tương lai của Tổng công ty truyền tải điện quốc gia (EVNNPT). Đề án đặt mục tiêu phát triển EVN trở thành tập đoàn kinh tế nhà nước mạnh, quản trị hiện đại, giữ vai trò trụ cột bảo đảm an ninh cung ứng điện, tham gia hoàn thiện thị trường điện cạnh tranh.

Vì thế, Bộ Tài chính đề xuất giữ EVNNPT - công ty do EVN sở hữu 100% vốn. Sau khi tháo gỡ khó khăn, EVN nghiên cứu, báo cáo phương án tách tổng công ty khỏi tập đoàn. Bộ này cũng cho rằng EVNNPT hiện đã hạch toán độc lập và cung cấp dịch vụ theo giá truyền tải do Bộ Công thương phê duyệt. Vì vậy, việc tách doanh nghiệp cần được cân nhắc trên cơ sở hiệu quả thực tế, khả năng huy động vốn và yêu cầu bảo đảm vận hành hệ thống, thay vì chỉ thay đổi mô hình tổ chức. Việc tái cấu trúc phải thận trọng, hạn chế xáo trộn ảnh hưởng cung ứng điện và bảo đảm nguồn lực thực hiện Quy hoạch điện 8 điều chỉnh.

ẢNH: ĐÀO NGỌC THẠCH

EVN cũng đồng quan điểm với Bộ Tài chính ở việc trước mắt duy trì EVNNPT trực thuộc tập đoàn vì hiệu quả tổ chức và vận hành. Bởi truyền tải phải phối hợp chặt chẽ với lưới phân phối, kế hoạch phát triển nguồn điện và nhu cầu phụ tải. Việc duy trì chung một đầu mối trong tập đoàn có thể thuận lợi hơn khi điều phối nguồn lực, ưu tiên công trình trọng điểm và xử lý các tình huống khẩn cấp. EVN cũng cho rằng việc EVNNPT trực thuộc tập đoàn không đồng nghĩa với thiếu độc lập trong vận hành hoặc phân biệt đối xử giữa nguồn điện của EVN và các nhà đầu tư khác.

Trong khi đó, Bộ Công thương đề xuất tách EVNNPT thành doanh nghiệp độc lập do nhà nước sở hữu 100% vốn, trực thuộc bộ chuyên ngành. Theo bộ này, đây là điều kiện tiên quyết để vận hành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh, tăng tính độc lập của hạ tầng truyền tải và nâng cao khả năng chủ động trong bảo đảm an ninh cung ứng điện.

Ở khâu phân phối và bán lẻ, Bộ Tài chính đề xuất lộ trình chuyển đổi từng bước. Đến hết năm 2027, hoàn thành tách bạch chi phí giữa 2 khâu; giai đoạn 2028 - 2030, tiếp tục tách bạch chi phí ở các cấp điện áp, sắp xếp tổ chức và thí điểm tách riêng hoạt động bán lẻ. Sau năm 2030, tùy điều kiện thị trường, các đơn vị bán lẻ từng bước chuyển sang hạch toán độc lập. Bộ Công thương thì cho rằng lộ trình này cần được điều chỉnh để phù hợp mục tiêu vận hành thị trường bán lẻ điện cạnh tranh chậm nhất vào năm 2030. Cụ thể, việc chuyển đổi tổ chức và hạch toán ở khâu bán lẻ phải được thực hiện đồng bộ với tiến trình hình thành thị trường, thay vì kéo dài sang giai đoạn sau.

Như vậy, đề xuất của Bộ Công thương và Bộ Tài chính liên quan EVNNPT không chỉ khác nhau về thời điểm tách doanh nghiệp này khỏi EVN, mà còn khác ở cách thiết kế toàn bộ chuỗi điện để tiến tới cạnh tranh. Bộ Công thương ưu tiên đẩy nhanh phân định các khâu và tạo lập cấu trúc thị trường điện mới trong khi Bộ Tài chính thận trọng hơn trước nhu cầu điện tăng, nhu cầu đầu tư vào nguồn, lưới lớn trong giai đoạn tới và khả năng huy động vốn. Bộ Tài chính lưu ý nếu tách EVNNPT khỏi EVN, doanh nghiệp cần bổ sung khoảng 42.500 tỉ đồng vốn chủ sở hữu. Khi đó, ngân sách có thể phải cấp thêm vốn điều lệ hoặc nhà nước phải bảo lãnh vay vốn. Điều này đặt ra bài toán về vốn nhà nước, bảo lãnh vay và nợ công. Bộ Tài chính cũng lo việc tách có thể làm giảm tính thống nhất giữa đầu tư lưới truyền tải và lưới phân phối, ảnh hưởng tiến độ dự án và phối hợp xử lý sự cố.

ẢNH: NG.NGA

Tách truyền tải là đúng, nhưng khó nhất là vốn

Chuyên gia năng lượng Ngô Đức Lâm - nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng (Bộ Công thương), nguyên Cục trưởng Cục An toàn kỹ thuật và môi trường (Bộ Công thương) - cho rằng về nguyên lý, cần tách khâu truyền tải điện khỏi EVN để phân định rõ hoạt động sản xuất và truyền tải, tạo cơ sở cho thị trường điện cạnh tranh thực chất. Bởi phát điện là hoạt động sản xuất, kinh doanh với cơ chế doanh thu, chi phí và lợi nhuận riêng; trong khi truyền tải điện mang tính chất hạ tầng quốc gia, đồng thời thực hiện nhiệm vụ an sinh xã hội nên không thể chỉ đánh giá theo hiệu quả kinh doanh. 

Tuy nhiên, ông Lâm thừa nhận khó nhất là vấn đề tài chính. Lưới truyền tải phải đi qua miền núi, vùng sâu, vùng xa, địa hình phức tạp, chi phí đầu tư lớn, trong khi hiệu quả kinh doanh thấp. Có những tuyến điện chủ yếu phục vụ an sinh xã hội, không thể yêu cầu doanh nghiệp đầu tư chỉ dựa trên khả năng sinh lời. Chính đặc thù đó khiến việc xã hội hóa đầu tư truyền tải không mấy dễ dàng. Nhà đầu tư tư nhân thường ưu tiên những dự án có khả năng thu hồi vốn và tạo lợi nhuận, trong khi nhiều công trình truyền tải có ý nghĩa đối với an ninh năng lượng và phát triển kinh tế - xã hội nhưng không bảo đảm hiệu quả tài chính trực tiếp. Vì vậy, nếu tách EVNNPT khỏi EVN, nhà nước cần có cơ chế cấp vốn, hỗ trợ tài chính và chia sẻ chi phí phù hợp, nhất là đối với các công trình phục vụ vùng khó khăn hoặc có ý nghĩa chiến lược. "Về nguyên lý, tôi cho rằng nên tách, nhưng phải giải được bài toán vốn. Bộ Tài chính cần tính toán cơ chế cấp vốn, hỗ trợ tài chính để đơn vị truyền tải thực hiện được nhiệm vụ quốc gia", ông Ngô Đức Lâm nhấn mạnh.

Một chuyên gia năng lượng cũng cho rằng việc tách truyền tải điện không phải lúc nào cũng mang lại hiệu quả như kỳ vọng. Kinh nghiệm quốc tế cho thấy mô hình tổ chức thị trường điện ở Pháp, Hàn Quốc, Đức và một số bang của Mỹ có những khác biệt về cấu trúc và kết quả vận hành. Vì vậy, Việt Nam cần cân nhắc kỹ trước khi thay đổi mô hình. "Nếu áp dụng nguyên tắc tính đúng, tính đủ chi phí khi tách EVNNPT, giá truyền tải có thể tăng đáng kể. Hiện giá truyền tải khoảng 83,07 đồng/kWh. Nếu tính đủ chi phí để thu hút đầu tư, mức giá có thể phải cao gấp ba lần hiện nay. Trong khi đó, lợi nhuận của đơn vị truyền tải chỉ khoảng 2,6%, thấp hơn nhiều so với lãi suất vay vốn, khiến khả năng huy động tín dụng gặp khó khăn nếu không còn EVN hỗ trợ", vị này nói.

Do đó, theo chuyên gia này, điều kiện tiên quyết để thị trường điện vận hành minh bạch và cạnh tranh là phải bảo đảm đủ nguồn điện, đồng thời có nguồn vốn đầu tư ổn định cho hệ thống truyền tải. Nếu chưa giải quyết được bài toán vốn, việc tách riêng có thể khiến doanh nghiệp khó duy trì hoạt động và triển khai các dự án lưới điện.