Tại sao người dân chưa mặn mà với điện mặt trời?

Thiếu hướng dẫn, thiếu tập huấn?

Ngày 18.9, Bộ Công thương tiếp tục đề nghị các bộ, ngành, địa phương đẩy nhanh lắp đặt điện mặt trời mái nhà tại công sở, trường học, bệnh viện; mục tiêu là hoàn thành toàn bộ nhiệm vụ theo Chỉ thị 10 của Thủ tướng Chính phủ đến trước ngày 31.3.2027. Thống kê cho thấy mới 2/17 bộ, cơ quan ngang bộ ban hành kế hoạch thực hiện Chỉ thị 10, trong khi 8/34 tỉnh, TP chưa báo cáo việc ban hành kế hoạch.

Việc Bộ Công thương tiếp tục có công văn "thúc" các địa phương tăng tốc xây dựng chính sách hỗ trợ gia đình lắp điện mặt trời kết hợp hệ thống lưu trữ (BESS) là điều đáng chú ý. Bởi những số liệu khảo sát trước đó cho thấy nhu cầu lắp điện mặt trời mái nhà là rất lớn.

Trao đổi với chúng tôi, nhiều người dân ở các địa phương cho biết chưa thấy hướng dẫn đăng ký để hỗ trợ lắp điện mặt trời mái nhà có pin cụ thể thế nào. Nghị định 243 quy định người dân lắp đặt điện mặt trời mái nhà phải thông báo cho UBND xã, phường nhưng một số hộ dân làm trang trại tại miền Trung, có nhu cầu lắp điện mặt trời mái nhà khi lên hỏi xã về thủ tục xin lắp đặt thì được trả lời rằng cán bộ xã "chưa được tập huấn" nên chưa giải quyết cho bà con được.

"Chính sách cởi mở rồi, Bộ đưa ra mức hỗ trợ lắp bao nhiêu MW được bao nhiêu tiền, pin lưu trữ bao nhiêu cũng được hỗ trợ, nhưng địa phương chưa được tập huấn và chưa có kế hoạch triển khai rõ ràng, làm sao người dân dám đầu tư lắp điện mặt trời mái nhà", một chủ trang trại nuôi trồng thủy sản ở tỉnh miền Trung cho hay.

Tương tự, miền Bắc là khu vực được "nêu đích danh" trong Quy hoạch điện 8 về ưu tiên và có chính sách đột phá để phát triển điện mặt trời mái nhà của người dân và công trình. Thế nhưng, tốc độ lắp đặt loại hình điện tái tạo tại khu vực này còn khá thấp. Đến nay, mới có Bắc Ninh, Lai Châu đã thí điểm hỗ trợ tài chính cho người dân lắp điện mặt trời tự dùng.

Cụ thể, mỗi hộ gia đình tại Bắc Ninh lắp điện mặt trời mái nhà được hỗ trợ tối đa 1 triệu đồng cho mỗi kWp (tối đa 3 triệu đồng); có lắp BESS được tỉnh hỗ trợ tối đa không quá 3 triệu. Trong khi đó, Lai Châu hỗ trợ mỗi hộ lắp hệ thống điện mặt trời mái nhà kèm thiết bị tối đa 50 triệu đồng. Chính sách này chủ yếu áp dụng với hộ dân tộc thiểu số, nghèo, cận nghèo hoặc người dân ở nơi chưa có điện lưới. Cuối tháng 8 vừa qua, Hà Nội cũng đề xuất hỗ trợ tối đa 6 triệu đồng cho hộ lắp điện mặt trời mái nhà kèm BESS. Tuy nhiên, chính sách này cần HĐND TP thông qua, trước khi đưa vào triển khai thực tế.

Có thể thấy, việc triển khai vẫn còn rất chậm so với yêu cầu và mục tiêu.

Cơ chế phải "sát" thực tế hơn

Một giảng viên Trường Cao đẳng Điện lực TP.HCM là chuyên gia năng lượng tái tạo cho rằng việc các hộ dân phía bắc chưa nhiệt tình lắp đặt điện mặt trời mái nhà chủ yếu do đặc thù thời tiết ít nắng hơn miền Nam, chi phí đầu tư ban đầu cao và một số vướng mắc về chính sách, thủ tục. Ông phân tích: Đặc thù của miền Bắc là thời tiết và có độ bức xạ thấp, có nhiều tháng mùa đông, trời âm u, ít nắng khiến sản lượng điện sinh ra thấp hơn đáng kể so với miền Trung hay miền Nam. Trong khi đó, chi phí đầu tư lớn và hoàn vốn chậm. Các tỉnh miền Bắc cũng chưa có chính sách hỗ trợ rộng rãi, mới chỉ có 2 địa phương mà mức hỗ trợ đề xuất cũng thấp. "Pin lưu trữ lithium hiện có giá dao động từ 12 - 15 triệu đồng/kWp hoặc khoảng 30 - 50 triệu đồng cho một bộ lưu trữ dung lượng lớn từ 10 - 16 kWh. Chính sách hỗ trợ của địa phương mới công bố hoặc trong kế hoạch thì tối đa cũng chỉ 6 triệu đồng. Với miền Bắc, thời gian hoàn vốn sẽ càng lâu hơn do thời tiết ít nắng, thường kéo dài từ 4 - 6 năm đối với hệ độc lập tự dùng, và từ 5 - 7 năm nếu đầu tư hệ hybrid cao cấp. Điều này ảnh hưởng đến tâm lý nhà đầu tư, cho dù có nhu cầu và có cơ chế ưu đãi", vị này nói.

Bên cạnh đó, cơ chế về bán điện dư lên lưới và thủ tục kèm theo hầu như chưa thấy rõ. "Dù quy định cho phép bán lại một phần điện dư lên lưới quốc gia, thực tế triển khai và các thủ tục đấu nối, hướng dẫn kỹ thuật cho mô hình tự sản xuất, tự tiêu thụ vẫn còn gặp nhiều khó khăn khiến người dân e ngại. Thiếu thông tin và chính sách hỗ trợ đồng bộ khiến nhiều hộ dân chưa nắm rõ hiệu quả thực tế của công nghệ mới hoặc lo lắng về độ an toàn, chi phí bảo trì và thủ tục pháp lý khi đăng ký lắp đặt", ông nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, chuyên gia năng lượng tái tạo Nguyễn Quốc Việt, Tổng giám đốc Công ty CP Vinasol, nhận định: Điện mặt trời mái nhà hiện có 2 vấn đề cần quan tâm. Thứ nhất, tuy cho phép bán được điện dư lên lưới đến 50%, nhưng đến nay chưa ai bán được. Nó cho thấy các cơ chế chính sách vẫn chưa triển khai được. Khi cơ chế chưa thực sự đi vào thực tế, người dân và doanh nghiệp vẫn chưa có cơ sở để tính toán hiệu quả đầu tư. Thứ hai, giá điện dư hiện quá thấp, chưa tạo đủ sức hấp dẫn để người dân bỏ vốn lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà. Vì vậy, muốn thúc đẩy nguồn điện này phát triển nhanh hơn, chính sách cần chuyển từ việc chỉ cho phép lắp đặt sang tạo ra một cơ chế kinh tế đủ rõ ràng, trong đó người đầu tư có thể nhìn thấy lợi ích và thời gian hoàn vốn của hệ thống.

"Điểm quan trọng nhất là tạo được niềm tin rằng đây là khoản đầu tư có thể tính toán được, chứ không phải một quyết định phụ thuộc quá nhiều vào biến động chính sách", ông Nguyễn Quốc Việt nhấn mạnh. Hiện mức giá người đầu tư nhận được chỉ khoảng 1.100 đồng/kWh, khá thấp so với mức giá điện mà khách hàng phải mua từ ngành điện. Chênh lệch này khiến thời gian thu hồi vốn của hệ thống kéo dài, qua đó làm giảm động lực đầu tư.

Ông Việt gợi ý: "Có thể tăng khuyến khích bằng giá bán điện khác nhau tùy khung giờ. Nếu họ có lắp BESS bán điện ra giờ cao điểm chẳng hạn, phải có giá tốt hơn hộ bán trong giờ thấp điểm. Chính sách kích thích sẽ tạo động lực đầu tư hệ thống điện mặt trời kết hợp lưu trữ hiệu quả hơn. Khi đó, điện được phát vào ban ngày có thể tích trữ và đưa lên lưới hoặc sử dụng vào những khung giờ có giá trị cao hơn, đồng thời góp phần giảm áp lực cho hệ thống điện".