Tại sao sau 450 năm, bản đồ thế giới được 'vẽ lại'?

"Vẽ lại" bản đồ thế giới

Đại hội đồng Liên Hiệp Quốc (LHQ) ngày 4.9 thông qua nghị quyết "Sửa lại bản đồ" khuyến khích sử dụng phép chiếu bản đồ Equal Earth (Trái đất bình đẳng), thay cho phép chiếu Mercator truyền thống, nhằm phản ánh đúng hơn tương quan diện tích giữa các khu vực và hạn chế những ngộ nhận tồn tại hàng thế kỷ.

Ảnh: Bộ Ngoại Giao Pháp

Nghị quyết do Togo thúc đẩy với sự hậu thuẫn của Liên minh Châu Phi, nhận 164 phiếu thuận, 6 phiếu trắng và chỉ 1 phiếu chống của Mỹ, theo AP. Văn bản không cấm Mercator, cũng không buộc các nước chuyển sang Equal Earth, mà khuyến nghị chính phủ, cơ sở giáo dục, tổ chức quốc tế và các nhà cung cấp bản đồ số cân nhắc những phép chiếu thể hiện chính xác hơn diện tích tương đối giữa các khu vực. Do không mang tính ràng buộc, nghị quyết chưa tạo ra một "bản đồ chính thức". Tuy nhiên, theo tờ The New York Times, động thái này có thể thúc đẩy việc cập nhật sách giáo khoa, tài liệu truyền thông và các nền tảng số ở các nước trên thế giới.

Trước cuộc bỏ phiếu, Ngoại trưởng Togo Robert Dussey nhấn mạnh bản đồ không chỉ là công cụ địa lý. "Bản đồ định hình sự hiểu biết của chúng ta về thế giới. Chúng hướng dẫn giáo dục, nuôi dưỡng trí tưởng tượng và ảnh hưởng đến nhận thức chung", ông nói. Theo AFP dẫn lời ông Dussey, chiến dịch thúc đẩy sửa bản đồ thế giới nằm trong nỗ lực rộng hơn của châu Phi nhằm điều chỉnh những cách nhìn bắt nguồn từ thời thuộc địa và chủ động hơn trong cách lục địa được thể hiện.

Pháp, một trong những nước đồng bảo trợ nghị quyết, cũng tuyên bố sẽ từ bỏ Mercator trong những mục đích không còn phù hợp. Ngoại trưởng Jean-Noel Barrot ngày 4.9 nhận định: "Thay đổi bản đồ rõ ràng không làm thay đổi thế giới. Nhưng sửa lại một hình ảnh bị bóp méo đã là một hành động thể hiện sự thật".

Ông JJ Enoch, cộng tác viên tại Công ty tư vấn rủi ro địa chính trị JS Held (Anh), cho rằng Equal Earth sẽ giúp châu Phi được nhìn nhận sát hơn với quy mô và tầm quan trọng thực tế về nhân khẩu học, kinh tế và địa chính trị. Xu hướng thay đổi thực tế đã xuất hiện trước nghị quyết của LHQ. Theo Reuters 8.2025, Cơ quan Hàng không vũ trụ Mỹ (NASA) đã sử dụng Equal Earth, trong khi Ngân hàng Thế giới đang dần loại bỏ Mercator trên các bản đồ trực tuyến.'=

Tranh cãi giữa các phép chiếu

Tranh cãi về việc nên dùng phép chiếu Mercator hay Equal Earth bắt nguồn từ một thực tế không thể tránh khỏi là mọi cách "làm phẳng" trái đất đều phải đánh đổi một phần độ chính xác.

Nhà bản đồ học Gerardus Mercator phát triển phép chiếu mang tên mình năm 1569 để phục vụ hàng hải. Mercator giữ tốt góc và phương hướng, giúp thủy thủ dễ xác định hải trình, nhưng đổi lại phải "kéo giãn" những khu vực càng xa xích đạo. Nhà địa lý Lindsay Frederick Braun của Đại học Oregon (Mỹ) nhận định Mercator "tốt cho định hướng, nhưng lại rất tệ cho việc thể hiện tỷ lệ". Nên nhìn vào bản đồ hiện nay, Greenland, Canada, Nga và Bắc Âu có kích thước lớn hơn nhiều so với diện tích thực, trong khi châu Phi, Nam Mỹ và nhiều khu vực gần xích đạo bị thu nhỏ tương đối, theo CNN.

Ra đời để giải quyết chính hạn chế này, phép chiếu Equal Earth được các nhà bản đồ Tom Patterson, Bernhard Jenny và Bojan Savric phát triển năm 2018, với mục tiêu cố gắng giữ đúng tỷ lệ diện tích giữa các lục địa, đồng thời duy trì hình dạng của chúng gần với hình ảnh trên quả địa cầu nhất có thể, theo tờ The Guardian. Ông Bernhard Jenny giải thích nhóm phát triển muốn tạo một phiên bản có sự cân đối thị giác như phép chiếu Robinson nhưng không làm sai lệch diện tích. Nhờ đó, trên Equal Earth, Greenland nhỏ hơn châu Phi khoảng 14 lần, tương ứng với tỷ lệ thực.

Tuy nhiên, Equal Earth cũng không phải tấm bản đồ "hoàn hảo". Nếu Mercator ưu tiên góc và phương hướng, thì Equal Earth ưu tiên diện tích và phải chấp nhận sai lệch nhất định về hình dạng, khoảng cách hoặc hướng.