Tầm nhìn chiến lược của Đại tướng Võ Nguyên Giáp

Tôi hỏi anh Uẩn: "Sao anh có tờ giấy này?". Anh Uẩn không nhớ và cho tôi tờ Tối hậu thư để nghiên cứu. Theo tôi, đây là một tài liệu lịch sử rất quý có liên quan trong những ngày khởi nghĩa của Việt Minh tháng 8.1945. Tờ Tối hậu thư không đề ngày tháng, ở dưới trang chú thích: Quân cách mạng đánh đến đâu, tùy theo giờ ở đó mà điền vào trước khi gửi cho quân đội Nhật. Rõ ràng tờ Tối hậu thư của một đơn vị lớn phân cho các đơn vị nhỏ để trước khi đánh chuyển cho quân đội Nhật. Đơn vị này là đơn vị nào?

Tôi đến gặp đồng chí Kim Sơn (đại tá Nguyễn Huy Văn, nguyên Phó phòng Sở chỉ huy - Cục Tác chiến) là một giải phóng quân từ 1944, từng làm việc tại Văn phòng Đại tướng Võ Nguyên Giáp, để hỏi tờ Tối hậu thư của đơn vị nào và kết quả việc đưa Tối hậu thư. Anh Kim Sơn nhận tờ Tối hậu thư, hẹn trả lời sau.

Ảnh: Tư liệu KMS

Lần gặp sau, anh Kim Sơn cho biết: Trong sách Hồ Chí Minh biên niên sử, quyển 2, trang 258 có ghi: Tối 12.8.1945, tại lán Nà Lừa, qua chiếc đài thu thanh đã cũ chạy bằng pin, Hồ Chí Minh được tin Nhật Bản gửi công hàm cho Mỹ và các nước Đồng minh, mở cuộc đàm phán lập lại hòa bình, chấp nhận ngừng bắn, chứ không chấp nhận đầu hàng không điều kiện. Được tin này, Hồ Chí Minh cấp tốc hội ý với Ban Thường vụ Trung ương, đi tới quyết định Tổng khởi nghĩa vũ trang trong cả nước.

Ngay đêm hôm ấy, lúc 11 giờ, Ủy ban Lâm thời hạ mệnh lệnh khởi nghĩa, bộ đội phải tập trung lực lượng đánh vào các đô thị lớn (Võ Nguyên Giáp: Pác Bó nguồn suối, trang 51).

Mệnh lệnh gửi: Các đội trưởng, chính trị viên và đội viên giải phóng quân, các đội tự vệ, các Ủy ban nhân dân và toàn thể quần chúng.

Đồng chí Kim Sơn cho biết thêm: Chiều 16.8.1945, đồng chí Võ Nguyên Giáp xuất phát ở Tân Trào. Sáng sớm 17.8.1945, anh đứng trên một ngọn đồi giáp huyện Đại Từ (Thái Nguyên), ở đây có một đồn quân Nhật và một trại Bảo an binh. Anh Võ Nguyên Giáp đã trao đổi với đồng chí Vũ Tuân là Chính trị viên Chi đội Giải phóng quân đang bao vây huyện Đại Từ, không cần đánh mà gửi Tối hậu thư cho quân Nhật. Đồng chí Vũ Tuân đã chấp hành ý kiến anh Võ Nguyên Giáp, sau được quân Nhật trả lời: Xin được án binh bất động, không can thiệp vào nội bộ Việt Nam, chờ ngày giải phóng và hồi hương.

*

Tôi - Phí Văn Bái - nhớ lại những ngày ấy ở Hà Nội. Sáng sớm hôm 15.8.1945, một cơ sở của ta (làm ở phòng trà mở cho quân Nhật) tại phố Hàng Đào báo cho tôi biết quân Nhật đã đầu hàng. Tôi mừng quá, đi ngay ra phố. Nhân dân vẫn buôn bán bình thường. Quân Nhật vẫn vác súng đi tuần ở các phố.

Ảnh: Tư liệu

Tôi đến một vài nhà công chức của chính quyền thân Nhật. Họ chưa biết gì. Lúc ấy nhân dân không có đài thu thanh nên không ai biết. Hôm sau, anh Nguyễn Thế Cát (một thanh niên cứu quốc từ 1943) cho biết:

- Chiều 17.8.1945, giới công chức chính quyền thân Nhật ở Hà Nội sẽ tổ chức cuộc mít tinh ở Nhà hát lớn. Theo lệnh của Ủy ban khởi nghĩa Hà Nội, chúng ta sẽ phá cuộc mít tinh của chúng và đưa Mặt trận Việt Minh ra công khai trước nhân dân. Đây sẽ là cuộc đấu tranh trực diện và có thể quân Nhật và Bảo an binh cũng đến để giữ trật tự.

Anh Cát trao đổi để tôi tham gia mít tinh. Tôi nhận lời, anh đề nghị tôi và nhóm Thanh niên Cứu quốc do tôi phụ trách có trên 20 người được bố trí sát lễ đài. Nếu cán bộ Việt Minh lên lễ đài nói chuyện, mà lính Nhật hay lính Bảo an đến bắt thì chúng tôi cản trở và đối phó để cán bộ rút lui an toàn.

Qua trao đổi với đồng chí Kim Sơn và nhớ lại những ngày lịch sử ấy ở Hà Nội, tôi hình dung anh Võ Nguyên Giáp viết Mệnh lệnh khởi nghĩa 11 giờ đêm ngày 12.8.1945 thì ngày 13.8.1945 mệnh lệnh được chuyển đến các đơn vị Giải phóng quân.

Tối hậu thư lúc ấy là mở đường thoát cho đối phương và còn thể hiện tư tưởng nhân đạo truyền thống của nhân dân Việt Nam đối với kẻ bại trận. Với tầm nhìn chiến lược và tư tưởng nhân đạo, trong Mệnh lệnh khởi nghĩa anh Võ Nguyên Giáp đã xoay chuyển tình thế có lợi cho quân đội cách mạng thành công trên cả nước chỉ trong một tuần lễ. 

(Trích Hồi ức tháng năm, tác giả Phí Văn Bái, NXB Thanh Niên 2001)