Theo dấu chân voi: Voi nhà 'thoát kiếp' tập làm voi rừng

Những ngày đầu tiên được tháo bỏ sợi xích sắt từng gắn chặt vào chân suốt hàng chục năm, nhiều cá thể voi nhà ở Vườn quốc gia Yók Đôn không hề tỏ ra thích thú với tự do như người ta vẫn nghĩ. Giữa không gian rừng khộp rộng lớn, chúng lúng túng, hoảng sợ và mất phương hướng.

Đó là một trong những ký ức mà ông Vũ Đức Giỏi, Phó giám đốc Trung tâm Giáo dục môi trường và dịch vụ, thuộc Vườn quốc gia Yók Đôn, vẫn nhớ rõ khi nhắc về những ngày đầu chuyển đổi từ du lịch cưỡi voi sang mô hình du lịch thân thiện với voi vào năm 2018.

Cuộc chuyển giao của những chú voi nhà

Khi quyết định hợp tác với Tổ chức Động vật châu Á để chấm dứt hoạt động cưỡi voi, Vườn quốc gia Yók Đôn đứng trước một thử thách đặc biệt: làm thế nào để những cá thể voi nhà đã quen với cuộc sống phụ thuộc vào con người có thể thích nghi với môi trường tự nhiên.

"Ban đầu voi hoàn toàn không quen. Có những lúc du khách quốc tế đang hào hứng quan sát thì voi bất ngờ hoảng loạn, quay đầu bỏ chạy mất hút vào rừng sâu", ông Giỏi kể.

Những chuyến tham quan khi ấy không ít lần bị gián đoạn. Không roi vọt, không ép buộc, các nài voi lựa chọn cách tiếp cận mềm mại hơn. Hằng ngày, họ lội rừng tìm tre non, lá cây và những món ăn voi yêu thích. Thỉnh thoảng, họ gọi voi lại rồi cho ăn như một cách duy trì sự kết nối.

ẢNH: HỮU TÚ

Trong mô hình du lịch thân thiện với voi, du khách tuyệt đối không được cho voi ăn nhằm bảo đảm an toàn. Tuy nhiên, các nài voi vẫn được phép tương tác bằng thức ăn để xây dựng mối quan hệ thân thiện với đàn voi.

Sự kiên nhẫn ấy dần phát huy hiệu quả. Sau một thời gian, những cá thể voi nhà bớt sợ hãi, không còn bỏ chạy khi gặp người và bắt đầu thong thả di chuyển dưới tán rừng.

Theo ông Giỏi, trong tự nhiên, voi sống theo cấu trúc gia đình nhiều thế hệ, gồm ông bà, cha mẹ và con cháu. Mỗi đàn thường có từ 15 - 20 cá thể, luôn giao tiếp và bảo vệ lẫn nhau.

Trong khi đó, đàn voi nhà ở Yók Đôn lại là tập hợp của những cá thể đến từ nhiều địa phương khác nhau, không có quan hệ huyết thống. Vì vậy, không phải con nào cũng có thể sống hòa hợp.

Để hạn chế xung đột, Vườn quốc gia Yók Đôn áp dụng cách ghép đôi dựa trên chính sự lựa chọn của voi. Các cá thể voi cái tại vườn được theo dõi, thử nghiệm bắt cặp liên tục từ 3 - 5 tháng. Kết quả, voi tự "chọn bạn mà chơi", phân tách thành từng cặp phù hợp, đi ăn đi uống cùng nhau, san sẻ với nhau từng hốc nước nhỏ và phát ra những âm thanh đặc trưng gọi nhau khi xa cách.

ẢNH: HỮU TÚ

Những cặp voi ấy còn đóng vai trò truyền lại kinh nghiệm sinh tồn cho nhau. "Ở vùng Lắk, rừng xanh quanh năm, nguồn thức ăn rất phong phú. Khi chuyển về rừng khộp Yók Đôn vào mùa khô, cây cối trơ trụi, voi trẻ thường mất phương hướng. Chính voi già dạy chúng cách bẻ cành cây, dùng vòi nhổ các bụi tre, bụi trúc để ăn phần củ tích nước bên dưới", ông Giỏi cho biết.

Đêm xuống, những cá thể voi trẻ đôi khi hiếu động, phải buộc lại để bảo đảm an toàn. Trong khi đó, voi già vẫn lặng lẽ đi kiếm ăn quanh khu vực, không bỏ đi quá xa như thể đang âm thầm canh giữ người bạn đồng hành của mình.

"Lá chắn" bảo vệ voi nhà giữa rừng sâu

Tại Vườn quốc gia Yók Đôn, voi hoang dã vẫn xuất hiện hằng năm và thường di chuyển qua lại giữa Việt Nam và Campuchia. Vào khoảng tháng 8, khi người dân vùng Ea Súp bước vào mùa trồng bắp, một số đàn voi rừng cũng tìm đến khu vực này để kiếm ăn. Sự hiện diện của voi hoang dã mang ý nghĩa tích cực đối với hệ sinh thái, nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ xảy ra xung đột với voi nhà hoặc con người.

ẢNH: HỮU TÚ

Theo ông Vũ Đức Giỏi, khác với một số khu bảo tồn khác, Vườn quốc gia Yók Đôn hiện chưa xây dựng hệ thống hàng rào điện. Nguyên nhân là mật độ voi rừng tại đây chưa quá cao, địa hình bằng phẳng và diện tích rừng đủ lớn để cung cấp nguồn thức ăn tự nhiên. Thay vào đó, vườn tập trung xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.

Lực lượng kiểm lâm đã lắp đặt nhiều bẫy ảnh sâu trong các phân khu bảo vệ nghiêm ngặt. Khi camera ghi nhận hình ảnh voi rừng hoặc kiểm lâm phát hiện dấu chân, vị trí sẽ được cập nhật và gửi ngay vào hệ thống thông tin nội bộ.

"Dữ liệu này giúp kiểm lâm chủ động tránh các khu vực nguy hiểm, đồng thời hỗ trợ nài voi khoanh vùng, đưa voi nhà tránh xa nơi voi rừng đang hoạt động", ông Giỏi cho biết.

Đối với khu vực sản xuất của người dân, khi nhận được cảnh báo, bà con sẽ sử dụng chiêng, trống hoặc các loại âm thanh lớn để xua đuổi voi rừng quay trở lại khu vực sinh sống tự nhiên.

Những "người làm vườn" của rừng khộp

Không chỉ được bảo vệ, đàn voi nhà tại Yók Đôn còn đang góp phần hồi sinh hệ sinh thái rừng khộp. Năm 2025, mô hình du lịch thân thiện với voi giúp Vườn quốc gia Yók Đôn đón hơn 16.000 lượt khách, trong đó khoảng 8.000 khách quốc tế. Doanh thu từ hoạt động này tăng gấp 5 lần so với thời điểm năm 2018.

Giá trị mà những cá thể voi mang lại không dừng ở du lịch. Mỗi ngày, một con voi trưởng thành tiêu thụ khoảng 300 kg thức ăn. Để đáp ứng nhu cầu đó, chúng phải liên tục di chuyển giữa các bãi chăn thả, thường chỉ lưu lại một khu vực từ 1 - 2 ngày.

Quá trình di chuyển, voi nhà sẽ vô tình húc đổ các cây bụi rậm rạp, tạo ra những khoảng trống đón ánh sáng, kích thích các hạt mầm dưới tầng đất nảy chồi. Đặc biệt, do tập tính nhai không kỹ của voi, hệ tiêu hóa sẽ thải ra phân vẫn còn chứa các loại quả rừng, củ dại được phát tán, nhân giống tự nhiên một cách hiệu quả.

Các nhà bảo tồn gọi voi là "kỹ sư hệ sinh thái". Còn giữa rừng khộp Yók Đôn, chúng giống những người làm vườn thầm lặng của thiên nhiên.

ẢNH: HỮU TÚ

Hiện Vườn quốc gia Yók Đôn duy trì 2 cặp voi cái với tổng cộng 4 cá thể phục vụ mô hình du lịch thân thiện với voi. Một cặp voi khác đã được chuyển giao cho Trung tâm Bảo tồn voi, Cứu hộ động vật và Quản lý bảo vệ rừng tỉnh Đắk Lắk để nghiên cứu sinh sản và nhân giống voi nhà.

Bà Lê Thị Mỹ Trinh, đại diện Tổ chức Động vật châu Á tại Đắk Lắk, cho biết thời gian tới đơn vị sẽ tiếp tục phối hợp với các cơ quan chức năng, đơn vị quản lý voi, doanh nghiệp du lịch và cộng đồng địa phương nhằm nâng cao chất lượng mô hình du lịch thân thiện. Song song đó là hỗ trợ sinh kế cho chủ voi, nài voi; xây dựng cơ sở dữ liệu quản lý voi nhà trên địa bàn tỉnh; tích hợp thông điệp "không cưỡi voi" vào hoạt động quản lý và xúc tiến du lịch; tăng cường truyền thông để duy trì sự ủng hộ của cộng đồng và du khách. 

Theo dấu chân voi - Kỳ 3: Cuộc đua giữ lại những voi nhà cuối cùng ở Đắk Lắk