Thị trường vàng và bài toán thực thi chính sách

Những ngày đầu năm 2026, thị trường vàng trong nước trở thành tâm điểm chú ý của dư luận. Bên cạnh diễn biến giá vàng có xu hướng tăng và biến động mạnh, một nguyên nhân khác tác động trực tiếp đến tâm lý người dân là sự xuất hiện liên tiếp của các quy định pháp luật mới liên quan đến hoạt động kinh doanh vàng.

Chỉ trong vòng vài tháng, 2 nghị định quan trọng được ban hành: Nghị định 232/2025, có hiệu lực từ ngày 10.10.2025, sửa đổi, bổ sung một số quy định về quản lý hoạt động kinh doanh vàng; và Nghị định 340/2025, có hiệu lực từ ngày 9.2.2026, quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực này.

Việc chính sách thay đổi trong bối cảnh thị trường đang biến động mạnh đã khiến nhiều người dân và doanh nghiệp bày tỏ sự quan tâm, thậm chí lo ngại về các rủi ro pháp lý khi mua bán, nắm giữ vàng.

Sự đan xen giữa biến động thị trường, điều chỉnh chính sách và tâm lý thận trọng của người dân đang đặt ra yêu cầu phải nhìn nhận đầy đủ, chính xác hơn về các quy định mới, tránh những cách hiểu sai lệch có thể dẫn đến hoang mang không cần thiết hoặc những hệ quả pháp lý ngoài mong muốn.

Năm 2025 được ghi nhận là giai đoạn nhiều biến động đáng chú ý của thị trường vàng trên thế giới và trong nước. Diễn biến giá vàng tăng mạnh trong năm qua và tiếp tục leo thang vào đầu năm 2026 đã thu hút sự quan tâm lớn của người dân và giới đầu tư. Riêng trong tháng 1.2026, giá vàng miếng SJC có thời điểm được niêm yết ở vùng 178 - 180,6 triệu đồng/lượng, mức cao hiếm thấy trong nhiều năm trở lại đây.

Ở bình diện quốc tế, theo báo cáo của Hội đồng Vàng thế giới (World Gold Council), tổng nhu cầu vàng toàn cầu năm 2025 đạt mức cao kỷ lục, chủ yếu được thúc đẩy bởi nhu cầu đầu tư tăng mạnh trong bối cảnh kinh tế và địa chính trị tiềm ẩn nhiều bất ổn. 

Xu hướng này tác động trực tiếp đến thị trường trong nước, trong khi nguồn cung vàng miếng vẫn chịu những ràng buộc nhất định về chính sách.

Đáng chú ý trong một số thời điểm chênh lệch giữa giá vàng trong nước và giá vàng thế giới quy đổi đã bị nới rộng, có lúc lên tới gần 20 triệu đồng mỗi lượng. Khoảng cách này không chỉ phản ánh áp lực cung - cầu, mà còn đặt ra nhiều vấn đề về quản lý thị trường và tâm lý nắm giữ vàng của người dân trong bối cảnh chính sách đang có những điều chỉnh đáng kể.

Trong bối cảnh đó, Nghị định 232/2025 được xem là một điều chỉnh quan trọng trong cơ chế quản lý thị trường vàng kể từ khi Nghị định 24/2012 được áp dụng. Văn bản này định hướng việc điều chỉnh mô hình quản lý sản xuất vàng miếng theo hướng mở rộng có kiểm soát, cho phép thêm các chủ thể đủ điều kiện tham gia trên cơ sở cấp phép của Ngân hàng Nhà nước.

Theo định hướng chính sách, các điều kiện tham gia được đặt ra ở mức cao nhằm bảo đảm năng lực tài chính, quản trị và sự kiểm soát của Nhà nước đối với thị trường vàng. Trên cơ sở được chấp thuận, các chủ thể đủ điều kiện có thể tham gia nhập khẩu vàng nguyên liệu và sản xuất vàng miếng theo quy định.

Mục tiêu của việc điều chỉnh này là hướng tới tăng nguồn cung hợp pháp, thu hẹp chênh lệch giá và nâng cao tính minh bạch của thị trường. Tuy nhiên trong giai đoạn đầu triển khai, việc hiện thực hóa các mục tiêu này vẫn cần thêm thời gian, khi nhiều cơ chế cụ thể chưa phát huy tác động rõ rệt trên thực tế.

ẢNH: T.N

Tính đến nay, sau hơn ba tháng Nghị định 232/2025 có hiệu lực, chưa ghi nhận thông tin chính thức về việc doanh nghiệp hay ngân hàng thương mại được cấp phép sản xuất vàng miếng theo cơ chế mới. Một trong những nguyên nhân được giới chuyên gia nhắc tới là việc các quy định hướng dẫn chi tiết và quy trình triển khai vẫn cần thêm thời gian để hoàn thiện.

Trong bối cảnh đó, nguồn cung vàng miếng trên thị trường thực tế chưa có nhiều thay đổi so với cơ chế quản lý trước đây, trong khi nhu cầu thị trường gia tăng khi giá vàng duy trì ở mức cao. Việc nhập khẩu vàng nguyên liệu theo cơ chế mới được cho là sẽ cần thêm thời gian để hoàn tất các thủ tục pháp lý và hiện chưa có mốc triển khai cụ thể được công bố.

Tại một số thời điểm, thị trường ghi nhận tình trạng người mua phải chờ đợi và một số cửa hàng áp dụng biện pháp hạn chế lượng bán ra nhằm kiểm soát nguồn cung. Khoảng trống giữa kỳ vọng cải cách và thực tế triển khai đang tạo ra tình trạng nghịch lý: luật mới đã ra đời nhưng thị trường vẫn hoạt động theo cách cũ.

Sau Nghị định 232/2025, Nghị định 340/2025 có hiệu lực từ ngày 9.2.2026, bổ sung khung xử phạt đối với các vi phạm trong hoạt động kinh doanh vàng. Nghị định này quy định xử phạt tiền ở mức cao, kèm biện pháp tịch thu tang vật, đối với hành vi sản xuất, kinh doanh vàng miếng không có giấy phép theo quy định.

Thời gian qua, trên mạng xã hội xuất hiện thông tin cho rằng "từ ngày 9.2, vàng không có hóa đơn sẽ bị tịch thu", gây tâm lý hoang mang trong một bộ phận người dân. Một số lo ngại còn cho rằng vàng cưới hoặc vàng thừa kế có thể bị xử lý nếu không có giấy tờ, song đây là cách hiểu chưa đúng về phạm vi điều chỉnh của Nghị định 340.

Trên thực tế, Nghị định 340/2025 điều chỉnh và xử phạt các hành vi vi phạm trong hoạt động kinh doanh vàng; không áp dụng đối với việc cá nhân sở hữu vàng hợp pháp để tích trữ, tiết kiệm. Biện pháp tịch thu chỉ được áp dụng đối với tang vật của hành vi vi phạm trong sản xuất, kinh doanh vàng miếng không có giấy phép theo quy định.

Tuy nhiên việc tin đồn lan truyền quá nhanh cho thấy 2 vấn đề nghiêm trọng. 

Thứ nhất, công tác truyền thông chính sách chưa hiệu quả. 

Thứ hai, người dân đang thiếu niềm tin vào sự rõ ràng của hệ thống pháp luật trong lĩnh vực này.

Nhìn lại giai đoạn hơn 4 tháng qua, có thể nhận diện một số khoảng cách đáng chú ý trong quá trình triển khai chính sách. Khoảng cách đầu tiên thể hiện giữa mục tiêu chính sách và khả năng triển khai trên thực tế.

Nghị định 232/2025 được kỳ vọng góp phần cải thiện nguồn cung vàng miếng thông qua việc điều chỉnh cơ chế quản lý, song việc ban hành hướng dẫn chi tiết, thẩm định hồ sơ và triển khai quy trình cấp phép đều cần thêm thời gian. 

Trong khi đó, thị trường phản ứng nhanh với biến động giá, nhu cầu gia tăng khi giá vàng duy trì ở vùng cao, còn sự mất cân đối cung - cầu chưa được giải quyết triệt để.

Khoảng cách thứ hai nằm giữa quy định pháp luật và cách thức người dân tiếp cận, nhận thức các quy định này. Nghị định 340/2025 có phạm vi điều chỉnh tương đối rõ, song trên thực tế không phải người dân nào cũng có điều kiện và khả năng đọc hiểu đầy đủ các văn bản pháp luật chuyên ngành. Khi thông tin chính thống chưa được truyền tải kịp thời và đầy đủ, các tin đồn trên mạng xã hội dễ lan truyền và gây nhiễu.

Khoảng cách thứ ba xuất hiện giữa tiến độ ban hành chính sách và khả năng thích nghi của thị trường. Hai nghị định quan trọng được ban hành trong thời gian ngắn, trong khi thị trường vàng vốn nhạy cảm lại đang ở giai đoạn biến động mạnh. Doanh nghiệp cần thời gian chuẩn bị hồ sơ, người dân cần thời gian hiểu luật, và cơ quan quản lý cũng cần thời gian xây dựng, hoàn thiện quy trình thực thi.

Cải cách thị trường vàng là cần thiết, song lộ trình và phương thức triển khai vẫn cần tiếp tục được rà soát, đánh giá. 

Một câu hỏi đặt ra là tiến độ cấp phép có thể được thúc đẩy như thế nào để nguồn cung thị trường sớm được cải thiện. Đồng thời công tác phổ biến pháp luật cần kịp thời và dễ tiếp cận hơn nhằm hạn chế sự lan truyền của các thông tin sai lệch trên mạng xã hội.

Trong bối cảnh thị trường biến động mạnh, cũng cần cân nhắc liệu việc tăng cường chế tài quản lý có thực sự góp phần ổn định thị trường hay có thể tạo thêm áp lực tâm lý đối với người dân. 

Nếu xuất hiện tâm lý lo ngại về rủi ro pháp lý ngay cả đối với việc nắm giữ vàng hợp pháp, thị trường có thể phát sinh những hành vi né tránh chính sách, làm gia tăng nguy cơ các giao dịch không chính thức.

Cải cách chỉ phát huy hiệu quả khi đi cùng với sự tin tưởng. Khi quy định pháp luật rõ ràng, việc triển khai minh bạch và người dân hiểu đúng quyền, nghĩa vụ của mình, thị trường vàng mới có điều kiện vận hành ổn định và bền vững.