15 năm qua, cộng đồng khoa học VN chứng kiến những bước ngoặt lớn trong việc đánh giá khoa học. Thoạt tiên, dư luận sửng sốt khi biết nhiều người mang danh "nhà khoa học" nhưng hầu như không có công bố quốc tế. Sau đó, một loạt chính sách ra đời, như Quỹ Nafosted hay Quyết định 37 quy định tiêu chuẩn cứng là phải có công bố quốc tế.
Tuy nhiên, do thiếu vắng "giới chuyên gia" tự đánh giá, việc lệ thuộc quá mức vào các bộ tiêu chuẩn nước ngoài như ISI hay Scopus đã tạo ra "cơn cuồng đếm bài". Việc lượng hóa kết quả thành các "đơn vị công bố", "đơn vị trích dẫn" để xét duyệt, thăng tiến đã làm chệch hướng phát triển, biến hoạt động học thuật thành một dạng "công nghệ làm khoa học".
Áp lực phải có công bố quốc tế để nghiệm thu đề tài là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến vi phạm liêm chính khoa học. Những "dây chuyền sản xuất" thành tích ảo dần hình thành: các tạp chí dễ dãi "bán bài", các trường đại học "mua bài" bằng cách thuê người ghi tên trường để thăng hạng, và những nhà khoa học sẵn sàng tiếp tay.
Thậm chí, trong cộng đồng khoa học đã xuất hiện những thị trường hoặc ngầm, hoặc công khai "mua - bán" bài (trả tiền để ghi tên tác giả). Hệ quả là khoa học mất đi bản chất sáng tạo tri thức để phụng sự xã hội, biến thành cuộc chạy đua trắc lượng dễ bị thao túng bởi các mạng lưới không lành mạnh.
Trên các diễn đàn, giới nghiên cứu không ngừng trăn trở: "khoa học vị công bố" hay "khoa học vị nhân sinh". Những lời tự vấn này đi kèm đòi hỏi cơ quan quản lý phải chuyển dịch thước đo, thay đổi cách đánh giá khoa học, nhằm tránh nguy cơ những khoản tiền khổng lồ lẽ ra dành cho phát triển khoa học lại đổ vào "núi rác khoa học".
Đại hội Đảng 14 đã tạo dấu mốc mới, yêu cầu phải có những xung lực chiến lược để phát triển bứt phá. Các định hướng từ T.Ư khẳng định rõ: Phát triển KH-CN và đổi mới sáng tạo là đột phá quan trọng hàng đầu. Để hiện thực hóa tầm nhìn này, thước đo khoa học buộc phải dịch chuyển. Phát triển khoa học phải thực chất, không thể đơn thuần đong đếm qua số lượng bài báo, mà phải nhìn nhận qua những tác động hiện hữu trong thực tế.
Theo giới chuyên môn, chỉ đạo mới đây của quyền Bộ trưởng Bộ GD-ĐT Hoàng Minh Sơn đã thể hiện sát sao tinh thần của Nghị quyết 57 và 71. Thông điệp của người đứng đầu Bộ GD-ĐT đã rõ: Không chỉ đếm bài mà còn phải đánh giá tác động nghiên cứu. Thay vì chạy theo các so sánh tăng trưởng bài báo đơn thuần, giá trị đích thực nằm ở việc các nghiên cứu đóng góp trực tiếp thế nào vào tăng trưởng kinh tế và kiến tạo các giá trị nền tảng lâu dài cho xã hội.
Tuy nhiên, các nhà khoa học cũng lưu ý việc đánh giá "tác động" sẽ là một hoạt động vô cùng phức tạp. Cần sự đánh giá trên nhiều phương diện, đa chiều và linh hoạt, không thể áp dụng một thước đo chung dựa vào một vài hình thái bề nổi như đếm bài, đo đếm chuyển giao hay tính toán đóng góp trực tiếp cho kinh tế.
Đặc biệt, đã đến lúc nền khoa học VN cần đủ tự tin quay trở lại với phương thức đánh giá thực chất và chuẩn mực nhất: đánh giá thông qua đồng nghiệp (peer-review), dẫu phương thức này tốn kém thời gian, sức lực lẫn tiền bạc.
Bình luận (0)