Thuyền buôn hạt dẻ?
Chiếc thuyền cổ hai thân được tìm thấy ở Hạ Mãn (Bắc Ninh), một vùng đất thấp ven sông thuộc lưu vực sông Thái Bình, nơi có hệ thống đường thủy nội địa phát triển mạnh. Khi mới khai quật, chiếc thuyền được gọi là "thuyền cổ trên sông Dâu", hoặc "thuyền cổ ở Bắc Ninh".
Chiếc thuyền cổ hai thân tìm thấy ở Bắc Ninh
ẢNH: PHẠM TRIỆU
Mới đây, TS Nguyễn Thị Mai Hương (Viện Khảo cổ học) vừa công bố nghiên cứu về các loại hạt tìm thấy trong lòng chiếc thuyền này. Bà đã sàng lọc đất trong khoang thuyền, sau đó phân loại những hạt thu được. Theo TS Mai Hương, các loại hạt cho thấy sự đa dạng cao. Một trong những nguyên nhân là thuyền nằm trong môi trường ngập nước ven sông, giúp bảo lưu tốt các loại hạt và cả những mảnh gỗ.
"Hạt sấu rất rõ, có những quả còn có cả thịt quả bên ngoài. Bên cạnh đó còn có hạt của các loại quả họ mận. Sấu hiện nay được sử dụng làm nhiều loại sản phẩm thương mại khác, mơ mận cũng vậy", TS Mai Hương nói tại Hội nghị thông báo khảo cổ học 2025 - 2026.
Bà cũng tìm thấy hạt của nhiều loại cây ăn quả bản địa khác. "Ở đây có hạt xoan khá nhiều, hạt trám, hạt táo và các loại hạt quả khác. Không tìm thấy quả dẻ nhưng có cuống quả dẻ, cũng không nhiều lắm. Ngoài ra còn có gai cây gạo và hạt sử quân tử. Cây gạo là cây bản địa nhiệt đới ẩm, còn sử quân tử là một vị thuốc. Nhóm bầu bí cũng có nhiều loại, khá đa dạng nhưng khó phân loại chi tiết…", TS Mai Hương cho biết.
Từ các loại hạt quả, có thể hình dung phần nào cảnh quan môi trường thời điểm đó. Theo TS Mai Hương, những hạt tìm thấy liên quan đến nhóm rừng và vườn ven sông, với sự hiện diện của dẻ, gạo, sấu, xoan. Nhóm cây trồng nông nghiệp có bầu, bí, táo… "Đó có thể là sản phẩm của hoạt động trồng trọt. Các loại hạt cũng cho thấy sự kết nối vùng miền, trong đó có sự kết nối với miền núi qua sự hiện diện của dẻ và trám", TS Mai Hương nói. Từ đây, có thể đặt ra giả thiết chiếc thuyền từng được sử dụng để vận chuyển hàng hóa, trong đó có các sản phẩm từ hạt dẻ.
TS Mai Hương cho biết bà và TS Phạm Văn Triệu (chủ trì khai quật thuyền) từng đặt câu hỏi liệu các loại thực vật tìm thấy là hàng hóa thương mại hay sản phẩm lắng đọng tự nhiên. "Chúng tôi dựa trên các tiêu chí: mật độ và tính tập trung, sinh thái loài, bằng chứng về sự đóng gói, nguồn gốc địa lý. Kết quả cho thấy có loại được vận chuyển, trao đổi như cam, chanh; có loại lắng đọng tự nhiên như gai cây gạo; nhóm khác có thể vừa là hàng hóa, vừa là sản phẩm lắng đọng tự nhiên như sấu, mơ, mận, xoan…", TS Mai Hương thông tin.
Nhóm nghiên cứu cũng phân loại các loại hạt theo công dụng. Trong đó, nhóm lương thực, thực phẩm có gấc, bầu bí; nhóm dược liệu có sử quân tử và gấc; nhóm lâm sản, nguyên liệu có dẻ cùng nhiều mảnh gỗ. Đáng chú ý, các loại hạt trong thuyền cổ chủ yếu thuộc nhóm thực vật rừng nhiệt đới, bên cạnh những loại cây ôn đới hoặc nhiệt đới vùng cao như dẻ, mơ, mận. Những phát hiện này có thể góp phần hình dung hoạt động thương mại hàng hóa bằng đường sông thời kỳ đó.
Siêu du thuyền
Bên cạnh nghiên cứu các loại hạt, cấu trúc cũng là hướng tiếp cận quan trọng để nhận diện chiếc thuyền cổ ở Bắc Ninh. Tại Hội nghị thông báo khảo cổ học 2025 - 2026, nhiều ý kiến đã tập trung phân tích cấu trúc và kỹ thuật đóng chiếc thuyền hai thân này.
Quá trình tìm kiếm những gì lắng đọng trong thân thuyền để xác định các loại quả, hạt
ẢNH: PHẠM TRIỆU
Theo nhà nghiên cứu Đỗ Thái Bình, sơ bộ tính toán cho thấy chiếc thuyền có tải trọng khoảng 30 tấn. Trong đó, bản thân thuyền nặng khoảng 15 tấn, phần còn lại là trọng lượng hàng hóa có thể chuyên chở. Ông Bình xếp chiếc thuyền vào họ phảng, một họ tàu thuyền có mặt ở Trung Quốc, Nhật Bản và Việt Nam.
Ông Đỗ Thái Bình cũng cho biết chiếc thuyền không có bánh lái theo kiểu đặt ở giữa. Thuyền có thanh ngang ở giữa, nhưng các thanh phụ nhỏ, yếu đã gãy, chỉ còn lại thanh chính. "Chúng tôi nghĩ chiếc thuyền này chỉ dùng để vận chuyển trên sông. Theo Đăng kiểm Việt Nam hiện nay, đây là loại 2. Thuyền có sàn ở trên, với diện tích gần 100 m2, cho thấy có thể có hoạt động sinh hoạt của tầng lớp quyền quý. Như vậy, đây có thể là du thuyền", ông Bình nhận định.
TS Nguyễn Việt, Giám đốc Trung tâm Tiền sử Đông Nam Á, cho biết ngay từ đầu, căn cứ vào cấu trúc, ông đã nhận định đây là một con thuyền Đông Sơn.
"Năm 2004, khi khai quật Động Xá, chúng tôi có tìm thấy một con thuyền được cắt làm đôi. Người xưa dùng phần đuôi thuyền làm quan tài. Thuyền được đóng bằng kỹ thuật ghép mộng, đóng chốt. GS Peter Bellwood, một nhà nghiên cứu về tàu thuyền La Mã, cũng nhận định đó là một con thuyền rất sớm. Từ cấu trúc thuyền này, chúng tôi có đề tài nghiên cứu về cấu trúc thuyền Đông Sơn. Sau đó, chúng tôi còn tìm thấy một chiếc khác. Vì vậy, khi nhìn thấy chiếc thuyền này, chúng tôi nhận ra ngay đây là một dạng thuyền Đông Sơn điển hình", TS Nguyễn Việt nói. Thêm vào đó, sưu tập hạt quả mà TS Mai Hương vừa công bố cũng mang những đặc điểm điển hình của văn hóa Đông Sơn.
Về hướng nghiên cứu tiếp theo, TS Nguyễn Việt cho rằng cần mở rộng phạm vi khai quật: "Tôi luôn nghĩ cần khai quật rộng hơn. Hiện chúng ta mới khai quật ở giữa để xem trong lòng thuyền có gì, chứ chưa đào xung quanh và mở rộng để xem thuyền liên kết với dòng sông như thế nào. Khi đo, tôi thấy đầu thuyền đang ở giữa sông, cao hơn 10 độ so với độ dốc của sông này. Xét về cấu trúc thuyền gỗ Đông Sơn, tôi thấy nó đạt đến đỉnh cao nhất trong số những cấu trúc chúng ta đã có".
Ông cũng nhấn mạnh giá trị của thuyền: "Chúng tôi đánh giá cấu trúc mộc, mộng này là đỉnh cao, hoàn toàn đạt tầm cỡ thế giới ở lát cắt 2.000 năm cách ngày nay. Chúng ta nên mở rộng hơn để thấy toàn bộ con thuyền. Điều này cũng liên quan đến việc khai quật và bảo quản bên ngoài. Tôi mong chiếc thuyền không bị hư hỏng, đồng thời cố gắng cùng tỉnh đưa nó trở thành di sản UNESCO". (còn tiếp)
Bình luận (0)