Trụ sở Tòa án Nhân dân TP.HCM qua 140 năm tồn tại
Tọa lạc trên khu đất 4 mặt tiền bao quanh bởi các tuyến đường Nguyễn Trung Trực, Nguyễn Du, Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Lý Tự Trọng, trụ sở Tòa án Nhân dân TP.HCM từ lâu đã trở thành một điểm nhấn kiến trúc giữa lòng thành phố. Công trình này được xem là một trong những di sản kiến trúc có giá trị của Sài Gòn - TP.HCM.
Sự hiện diện của Palais de Justice de Saigon (tên gọi thời Pháp thuộc) đánh dấu giai đoạn xác lập hệ thống tư pháp kiểu Tây phương tại Nam Kỳ, đồng thời phản ánh trình độ kỹ thuật và tư duy thẩm mỹ vượt thời đại của các kiến trúc sư người Pháp cuối thế kỷ 19.
Trụ sở Tòa án Nhân dân TP.HCM có lịch sử hơn 140 năm tồn tại
ẢNH: PHẠM HỮU
Với hơn 140 năm tồn tại, tòa nhà đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia vào năm 2012.
Lịch sử kiến trúc của trụ sở Tòa án Nhân dân TP.HCM bắt đầu từ những năm đầu thập kỷ 1880, khi chính quyền thực dân Pháp khởi công xây dựng công trình này vào năm 1881 và chính thức hoàn thành năm 1885.
Tòa nhà được thiết kế bởi kiến trúc sư Bourard, một người am tường về phong cách Tân Phục hưng vốn đang thịnh hành tại châu Âu lúc bấy giờ. Quá trình thi công được giám sát bởi kiến trúc sư Foulhoux, người giữ chức Giám đốc Sở Công chánh và là tác giả của nhiều công trình biểu tượng khác như Dinh Thượng Thơ hay Bưu điện Thành phố.
Thiết kế ban đầu của tòa nhà có hình chữ H (theo mẫu tự Latinh), một sơ đồ mặt bằng kinh điển cho các công sở lớn nhằm tối ưu hóa việc phân khu chức năng và lưu thông không khí. Cấu trúc này bao gồm hai tầng chính và một tầng hầm, với chiều cao mỗi tầng lên đến 5,2 m để tạo ra sự thông thoáng tuyệt đối trong môi trường nhiệt đới ẩm của Sài Gòn.
Tòa nhà được thiết kế bởi kiến trúc sư Bourard, một người am tường về phong cách Tân Phục hưng và được giám sát bởi kiến trúc sư Foulhoux, tác giả của nhiều công trình biểu tượng khác như Dinh Thượng Thơ hay Bưu điện Thành phố
ẢNH: PHẠM HỮU
Vật liệu xây dựng là một điểm nhấn đặc biệt thể hiện sự cầu kỳ và tính toán kỹ lưỡng của người Pháp. Hầu hết các loại gạch thẻ, ngói và các chi tiết kim loại đều được vận chuyển trực tiếp từ Pháp sang. Gạch được nung ở nhiệt độ rất cao, giúp giữ được độ bền vững gần như tuyệt đối sau hơn 140 năm. Thay vì xi măng hiện đại, các viên gạch được kết dính bằng hỗn hợp vôi, mật mía và các phụ liệu tự nhiên, tạo nên một kết cấu có khả năng đàn hồi và chịu lực cực tốt trước những biến động nhiệt độ và độ ẩm.
Sau Hiệp định Geneve năm 1954, Palais de Justice de Saigon được chính quyền Việt Nam Cộng hòa tiếp quản và đổi tên thành Tòa án Quốc gia. Trong giai đoạn này, cấu trúc nguyên thủy hình chữ H bắt đầu bộc lộ sự hạn chế về không gian trước áp lực gia tăng của lượng án và bộ máy nhân sự.
Vào những năm 1960, một tòa nhà mới được xây dựng thêm phía đường Nguyễn Trung Trực để mở rộng diện tích làm việc. Các kiến trúc sư thời bấy giờ đã rất tinh tế khi duy trì phong cách kiến trúc tương đồng với khối nhà cũ, đảm bảo tính thống nhất cho toàn bộ hệ thống công trình. Việc mở rộng này biến cấu trúc chữ H đơn giản ban đầu thành một tổ hợp kiến trúc phức tạp hơn nhưng vẫn giữ được sự uy nghiêm cần thiết của một cơ quan tư pháp.
Sau ngày 30.4.1975, chính quyền cách mạng tiếp quản toàn bộ hệ thống tòa án của chế độ cũ. Tháng 9.1976, Tòa án Nhân dân TP.HCM chính thức được thành lập.
Thiết kế ban đầu của tòa nhà có hình chữ H (theo mẫu tự Latinh), về sau được xây dựng thêm một tòa nhà nằm giáp đường Nguyễn Trung Trực
ẢNH: PHẠM HỮU
Từ Dinh Công lý đến Tòa án Nhân dân TP.HCM
Còn sách Kiến trúc Pháp - Đông Dương, dấu tích "Sài Gòn - Hòn ngọc Viễn Đông" mô tả chi tiết hơn về kiến trúc công trình tòa án này. Theo cuốn sách, trước kia tòa án độc lập với chính quyền, là một thiết chế chưa từng có ở Việt Nam thời phong kiến. Khi Pháp xâm chiếm Sài Gòn và Đông Dương, họ đã du nhập thiết chế này và tạo dựng những công trình kiến trúc biểu hiện cho quyền lực của công lý.
Một trong những kiến trúc đồ sộ điển hình là Palais de Justice - Dinh Pháp lý (hay còn gọi là Dinh Pháp lý, Tòa Pháp lý), đặt ở ngã tư Mac Mahon (Nam Kỳ Khởi Nghĩa) và La Grandière (Lý Tự Trọng).
Cổng vào của tòa án nằm giữa 2 nhà vuông kiểu dáng oai nghiêm là nơi tiếp nhận giấy tờ. Nổi bật ở cổng vào là 2 trụ to lớn và uy nghi, có nhiều họa tiết thiết kế trang trọng.
Khung cảnh tòa án nhìn từ tầng 1, phía góc trái
ẢNH: PHẠM HỮU
Trên đầu mỗi trụ là đầu tượng của 2 phụ nữ Pháp đội nón sắt theo kiểu vệ binh danh dự của nền Cộng hòa sau Cách mạng Pháp 1789. Bệ của 2 đầu tượng là trang sách mở ra, tượng trưng cho văn bản luật pháp. Dưới đó là phù điêu đầu sư tử - biểu tượng truyền thống của châu Âu về sự trung thành và quyền uy. Mỗi đầu sư tử ngậm dây treo tấm khiên có khắc chữ R và F lồng vào nhau (viết tắt của hai chữ République Français - Cộng hòa Pháp), kèm thanh gươm bắt chéo - hình ảnh của quốc huy Pháp thời ấy. Bốn cánh cửa sắt chạm trổ ở cổng vào là tác phẩm đúc tinh xảo với nhiều hoa văn trang trọng.
Sau cổng vào là một sân rộng dẫn đến một dãy nhà 2 tầng cao hơn 12 m, xếp hình các gian cũng như các ô cửa hành lang rất chỉn chu và cân đối nhằm biểu đạt sự công bằng, minh bạch.
Ở tầng dưới, hành lang bao quanh có các khung cửa lớn hình vòm cung, còn trên tầng lầu mỗi khung lại gồm 2 cặp trụ đỡ là cột cuốn thư thức Ionic mạnh mẽ. Trên vách tường mỗi đầu hồi hai cánh nhà có phù điêu theo chiều dọc thể hiện hình dây nguyệt quế treo với hình tượng chiếc cân nằm giữa là biểu tượng cho ngành tòa án.
Đặc biệt, ở mặt tiền trung tâm tầng hai, dưới mái nhà lợp ngói là trần nhà hình chữ A - kiến trúc truyền thống Hy Lạp. Tại đây thể hiện phù điêu hình tượng Nữ thần Công lý theo thần thoại Hy Lạp.
Hai chữ "Pháp - Đình" được chạm khắc trên cổng chính dẫn vào tòa nhà
ẢNH: PHẠM HỮU
Hai bên tượng Nữ thần có thêm tượng một người đàn ông và người đàn bà mặc trang phục Việt cổ truyền.
Tâng trệt tòa nhà là nơi đặt các phòng xử án rộng rãi với cửa vào và nội thất được thiết kế trọng thể. Ở tầng trệt, điểm nhấn trong không gian đại sảnh là 2 cầu thang lớn chạy song song dẫn lên tầng trên. Còn tầng trên là nơi đặt các phòng làm việc có kiểu cách trang trí tương tự.
Ở tầng trên, trước cửa 2 phòng lớn đối diện nhau có đặt các tượng Nữ thần Công lý cầm gươm bằng đá cẩm thạch đen. Trần nhà tầng trên có phù điêu trang nhả, được đỡ bởi các cột thức Corinth quý phái.
Cả tầng trên và tầng dưới tiếp tục có các phù điêu, họa tiết liên quan hình tượng thần Công lý cùng huy hiệu ngành tòa án và các hoa văn châu Âu quý phái trang trí ở hành lang và các cửa phòng. Tuy vậy, một số nơi có điểm xuyết các họa tiết bản địa như tàu lá chuối, cành cọ. Tầng hầm của tòa nhà cũng rất rộng lớn là nơi lưu trữ giấy tờ, kho tang vật, phòng thư ký.
Một trong các phòng xét xử ở tòa án
ẢNH: PHẠM HỮU
Dinh Pháp lý được xây dựng trong vùng quy hoạch là khu đầu não ở Sài Gòn, gần bên Dinh Thống đốc Nam Kỳ (nay là Bảo tàng Thành phố) và Khám lớn Sài Gòn (Thư viện Khoa học tổng hợp). Tòa án tại đây không chỉ phụ trách Sài Gòn mà còn phụ trách các loại án lớn của cả Nam kỳ. Về sau, nơi đây còn thực hiện nhiệm vụ là Tòa thượng thẩm Đông Dương.
Sau năm 1954, trụ sở Dinh Pháp lý được gọi là Pháp đình Sài Gòn, phụ trách công việc tòa án cho cả miền Nam. Vào những năm 1960, phía mặt đường Nguyễn Trung Trực, có thêm dãy nhà mới được kiến trúc sư Đồ Bá Vinh thiết kế với lối kiến trúc hài hòa với dãy nhà cũ.
Bình luận (0)