Bí ẩn ao cá 'trấn mạch' trước chùa Bà Hà Chương

Dấu tích cổ hé lộ lịch sử chùa Bà Hà Chương

Hội quán Hà Chương hay còn gọi là chùa Bà Hà Chương, thờ chính là Thiên Hậu Thánh Mẫu, nơi sinh hoạt tâm linh quen thuộc của người Hoa ở khu Chợ Lớn.

Theo sách Tự hào di sản văn hóa quận 5, dù được đánh giá đẹp vào bậc nhất, nhì trong vùng nhưng có lẽ chưa ai biết hội quán Hà Chương được xây dựng vào năm nào. Tuy nhiên, trên một liễn đối ở gian thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu có ghi liễn đối được làm vào năm Gia Khánh Kỷ Tỵ tức năm 1809, nhân dịp trùng tu di tích. Điều này cho thấy hội quán đã được hình thành từ trước đó có lẽ là vài chục năm.

Theo ghi chép của Trịnh Quán có tên là Chương Châu, hiện trên vách tường tiền điện còn 2 tấm bia đá lập năm 1848 và 1871 là thời điểm trùng tu hội quán. Trong nội dung bia lập năm 1848, hội quán được gọi là Hà Chương. Bên cạnh chức năng là trụ sở bang hội của người Hoa quê ở phủ Chương Châu, đây còn là nơi thờ Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị nữ thần phù hộ, cứu giúp người đi biển nên thường được gọi là chùa Bà Hà Chương.

ẢNH: PHẠM HỮU

Ngoài Thiên Hậu Thánh Mẫu, nơi đây còn thờ Chúa Sinh Nương Nương (tức Kim Hoa Nương Nương, phù hộ việc sinh đẻ và nuôi dạy con cái); Phúc Đức Chính Thần (tức Bổn Đầu Công hay Thổ Thần); Quan Âm Bồ tát (vị Bồ Tát lắng nghe chúng sinh để ra tay cứu giúp); Quan Thánh Đế Quân (tức Quan Công, danh tướng thời Tam Quốc, biểu tượng của các đức tính trung, hiếu, nghĩa, dũng); Ngọc Hoàng Đại Đế (vị chúa tể tối cao ngự ở thiên đình, quyết định vận mệnh của nhân loại) và các thánh thần trong thần thoại Trung Hoa.

Diện tích khuôn viên hội quán khoảng 1500 m², khoảng sân phía trước rộng khoảng 200 m². Vào năm 1885, người trong bang hội đã góp tiền làm một ao cá ở bên kia đường, ngay trước hội quán. Bia đá ghi lại sự kiện này và chép rằng mục đích làm hồ cá là để "tụ khí, trấn mạch" cho miếu thờ được linh thiêng.

Mặt bằng kiến trúc hội quán gồm sân trước, tiền điện, thiên tĩnh, trung điện và chính điện, hai bên là hai dãy nhà đông sương và tây sương, vuông góc và nối từ tiền điện đến chính điện tạo thành một công trình khép kín như hình chữ khẩu. Đây là các gian thờ phụ và văn phòng làm việc của ban quản trị.

Giữa các điện thờ và 2 dãy nhà dọc có hành lang thông thương. Vật liệu xây dựng hội quán chủ yếu là gỗ, đá, gạch, ngói. Kỹ thuật tạo dáng và trang trí phần mái mang nét đặc trưng của nhóm người Hoa Phúc Kiến. Mái được lợp ngói ống, điểm mái bằng ngói thanh lưu ly. Lớp mái tiền điện được trang trí công phu hơn cả với tượng người cưỡi long mã vượt qua vòng lửa gắn trên bờ nóc mái.

Ở 2 đầu kìm là tượng rồng trong tư thế gần như dựng thẳng, bên cạnh có con rồng con đang tinh nghịch ngoạm góc đầu kìm. Dọc theo đường bờ nóc gắn tượng rồng, phượng, phù điêu gốm, dây hoa. Trên đầu đao là các mô hình tòa thành với nhiều tiểu tượng thành quách, người, vật. Tất cả được làm bằng gốm hoặc ghép bằng các mảnh gốm nhiều màu sắc lấp lánh, sinh động.

ẢNH: PHẠM HỮU

Các gian thờ bố trí đối xứng nhau và bài trí theo cách thức chung của các đền miếu người Hoa trong vùng. Tiền điện là nơi thờ Ngọc Hoàng Đại Đế với án thờ đặt giữa tiền điện, hướng ra cửa.

Mặt trước hương án trang trí phù điêu chạm bong điển tích "Lục quốc phong tướng". Phía trên án thờ Ngọc Hoàng có bức phù điêu cuốn thư hình dơi, chính giữa chạm chữ "Thiên Hậu Cung", hai bên là các chữ "Hà Chương" và "Hội Quán".

Ba tấm bia đá ghi lại sự kiện trùng tu năm 1848, 1871 và việc đào ao năm 1885 gắn trên vách tường góc bên phải. Từ tiền điện có thể theo hành lang bên trái để vào gian thờ Quan Âm Bồ Tát được đặt hướng ra thiên tĩnh. Tượng thờ Quan Âm Bồ Tát được tạo hình đang ngồi trên tòa sen, mặc áo gấm thêu. Phía trên khám thờ có bức hoành phi "Từ hàng phổ độ" (Thuyền từ cứu giúp chúng sinh).

Quan Thánh Đế Quân được thờ ở gian bên phải thiên tĩnh. Tượng Quan Đế thể hiện một dũng tướng ngồi trên ngai, hai bên là tượng Châu Xương và tượng Quan Bình. Phía trên khám thờ treo bức hoành phi "Trung nghĩa thiên thu" (Ngàn đời trung nghĩa).

Dọc trước khám thờ bày một bộ 6 món binh khí bằng gỗ. Ở góc trái có bàn thờ Mã Tướng Quân với tượng Mã Tướng Quân và tượng ngựa Xích Thố, con tuấn mã huyền thoại của Quan Đế.

Bên cạnh gian thờ Quan Đế là gian thờ Tề Thiên Đại Thánh với tượng Tề Thiên Đại Thánh cầm Thiết Bản. Kế tiếp là gian thờ Bao Công, Thái Tuế Gia Gia và Thành Hoàng với 3 tượng thờ đặt trên cùng 1 hương án.

ẢNH: PHẠM HỮU

Chếch về phía trái, gần hành lang là tượng Thần Tài cao khoảng 1,6 m, đứng sau một bàn thờ nhỏ. Trung điện có diện tích khá nhỏ, chỉ bày 3 đỉnh hương lớn theo một hàng ngang. Chính điện chiếm diện tích lớn hơn cả và được bài trí trang trọng. Giá chuông và giá trống đặt ở vách phải, sát trung điện. Ba gian thờ phía cuối chính điện được trang trí các bao lam, bình phong gỗ chạm trổ tinh tế, sơn son thếp vàng. Ba khám thờ đều được kê trên bệ cao khoảng 1 m, được chạm trổ đơn giản nhưng có những mô típ độc đáo như tượng kỳ lân ở góc khám thờ Thiên Hậu, tượng Lư Hải cưỡi ếch ở góc khám thờ Chúa Sinh Nương Nương và khám thờ Phúc Đức Chính Thần.

Trước mỗi khám thờ là 2 hương án được đặt song song nhau để bày biện lễ vật cúng tế. Dọc hai bên hương án trước khám thờ Thiên Hậu có 2 bộ binh khí, mỗi bộ gồm 8 loại binh khí được dựng thẳng trên giá gỗ. Khám thờ Thiên Hậu cao hơn 2 m, chạm nhiều lớp bao lam. Tượng Thiên Hậu bằng gỗ, cao khoảng 1 m, ngồi trên ngai.

Trước tượng Thiên Hậu còn có 2 tượng ngọc nữ và tượng Thiên Lý Nhãn, tượng Thuận Phong Nhĩ. Một bài vị chạm hàng chữ Hán "Sắc phong Hộ Quốc Tí Dân Thiên Hậu Nguyên Quân" được đặt trước các pho tượng này.

Hai bên là gian thờ Chúa Sinh Nương Nương và Phúc Đức Chính Thần. Hai khám thờ có kích thước và trang trí giống nhau. Tượng Chúa Sinh Nương Nương và Phúc Đức Chính Thần cũng bằng gỗ cao khoảng 80 cm. Cạnh tượng Chúa Sinh còn có 2 tượng ngọc nữ và một số tượng bà mụ trên tay bồng đứa trẻ.

Các hoành phi, liễn đối độc đáo

Giống như các hội quán, đền miếu khác của người Hoa, Hội quán Hà Chương có khá nhiều hoành phi, liễn đối. Nhiều hoành, liễn do các Hội quán Tuệ Thành, Quỳnh Phủ, Quảng Triệu, Hẹ, Nhị Phủ dâng tặng nhân dịp trùng tu năm 1901. Nội dung hoành phi ca ngợi các thần thánh rất hiển linh, vì nước vì dân, cảm hóa khắp muôn phương, làm cho biển yên sóng lặng, mọi người đều mang ơn. Một số liễn đối sử dụng hai chữ Hà Chương làm chữ đầu của 2 vế đối.

Cặp liễn đối có niên đại xưa nhất được làm vào năm Gia Khánh Kỷ Tỵ (1809) treo ở gian thờ Thiên Hậu. Các liễn đối có nội dung là: "An tứ hải chi ba lan, Nam quốc hàm triêm từ mẫu trạch, Phái cửu thiên chi vũ lộ, Hoa di cộng mộc thánh ân quang". Tức Bốn biển sóng yên, cá nước Nam đều mang ơn từ mẫu, Đầy khắp trời mưa móc, người Hoa cùng đội đức thánh ân.

ẢNH: PHẠM HỮU

Hằng năm, ngoài các ngày tết Nguyên đán, tết Đoan ngọ, lễ Vu Lan... hội quán Hà Chương còn có các ngày cúng theo âm lịch khác. Vào những ngày này, không chỉ đông đảo người Phúc Kiến mà còn có rất nhiều người Việt đến tế lễ, bày tỏ lòng thành kính, cùng cầu mong chia sẻ may mắn, hạnh phúc do ơn trên mang đến.

Ngoài giá trị nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc đá, chạm khắc gỗ, hội quán Hà Chương còn thể hiện sự giao lưu văn hóa, sự đoàn kết giữa người Hoa và người Việt trong cộng đồng các dân tộc Việt Nam. Hội quán Hà Chương được Bộ Văn hóa và Thông tin công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia năm 2001.