Nghịch lý khổng lồ của việc dạy và học môn văn ở nhà trường

17 Thanh Niên Online
Nói đến chuyện cải cách sách giáo khoa thì chẳng khác nào đụng vào mớ bòng bong và ổ kiến lửa, bởi cái tầm vĩ mô lẫn vi mô của nó. Tôi chỉ xin nêu lên vài quan điểm nhỏ trong dạy – học môn văn ở bậc phổ thông có liên quan mật thiết đến vấn đề thay sách giáo khoa sắp tới.

Nói đến chuyện cải cách sách giáo khoa thì chẳng khác nào đụng vào mớ bòng bong và ổ kiến lửa, bởi cái tầm vĩ mô lẫn vi mô của nó. Tôi chỉ xin nêu lên vài quan điểm nhỏ trong dạy – học môn văn ở bậc phổ thông có liên quan mật thiết đến vấn đề thay sách giáo khoa sắp tới.

Nhiệm vụ cơ bản của môn văn là dạy học sinh cách đọc hiểu văn bản cũng như dạy kỹ năng thể hiện, trình bày suy nghĩ, quan điểm của mình thành một văn bản hoàn chỉnh  - Ảnh: Đào Ngọc Thạch Nhiệm vụ cơ bản của môn văn là dạy học sinh cách đọc hiểu văn bản cũng như dạy kỹ năng thể hiện, trình bày suy nghĩ, quan điểm của mình thành một văn bản hoàn chỉnh
 - Ảnh: Đào Ngọc Thạch 
Thứ nhất, đó là vấn đề rèn luyện kỹ năng đọc hiểu văn bản và kỹ năng trình bày vấn đề thành văn bản cho học sinh. Ở bậc phổ thông trung học, chương trình sách giáo khoa hiện nay chưa chú trọng đến vấn đề rèn luyện cho học sinh khả năng trình bày những suy nghĩ, hiểu biết của mình về tất cả các vấn đề đang diễn ra ngoài xã hội. Tôi nói như vậy không có nghĩa là tôi phủ nhận những cố gắng cải cách dạy học văn mà Bộ Giáo dục đã làm như việc phát triển kiểu viết văn nghị luận xã hội hiện đang được áp dụng. Vấn đề là không phải cứ đưa vài văn bản nghị luận xã hội vào chương trình học và đưa ra dạng đề nghị luận xã hội vào thi rồi học sinh sẽ biết kỹ năng trình bày văn bản.
Nhiệm vụ cơ bản của môn văn là dạy cho học sinh cách đọc hiểu văn bản, nhận ra cách người viết trình bày vấn đề theo kiểu nào và cuối cùng là kỹ năng thể hiện, trình bày những suy nghĩ, quan điểm của mình thành một văn bản với cấu trúc, cách diễn đạt khúc chiết, mạch lạc mà người khác có thể hiểu được. Cao hơn nữa là khả năng lập luận, bảo vệ ý kiến của mình trước những luồng ý kiến trái chiều. Muốn làm được điều này thì chương trình sách giáo khoa phải khác hơn hiện tại.
Nghịch lý khổng lồ tồn tại ở chỗ, phần lớn học sinh được học môn ngữ văn từ lớp 6 đến lớp 12 nhưng khả năng trình bày văn bản thông thường còn khó khăn chứ chưa nói đến việc trình bày khả năng cảm thụ văn học.
Vấn đề thứ hai, đó là chương trình sách giáo khoa hiện tại quá nặng về kỹ năng cảm thụ văn học. Kỹ năng này còn được thể hiện rõ trong các đề thi trong tất cả các kỳ thi. Trong thang điểm của bài thi, lúc nào kỹ năng cảm thụ, phân tích tác phẩm cũng chiếm số điểm cao nhất. Không ai có thể chối cãi là kỹ năng phân tích tác phẩm văn chương không phải là chuyện dễ. Đối với học sinh trung học, việc viết một văn bản hoàn chỉnh thể hiện chính kiến của mình đã là vấn đề khó, thử hỏi làm sao các em tiến lên một bậc cao hơn là tự thân phân tích, cảm thụ một tác phẩm văn chương. Vậy nên, cái nghịch lý khổng lồ tồn tại ở chỗ, phần lớn học sinh được học môn ngữ văn từ lớp 6 đến lớp 12 nhưng khả năng trình bày văn bản thông thường còn khó khăn chứ chưa nói đến việc trình bày khả năng cảm thụ văn học.
Có ai dám chắc bao nhiêu phần trăm học sinh đạt điểm cao nhờ chính sự thẩm thấu, hiểu biết ở bản thân các em chứ không phải là nhờ sử dụng sách tham khảo giúp trình bày khả năng cảm thụ văn chương. Ở đây, tôi chỉ dùng từ “sử dụng”, nghĩa là sự tham khảo mang tính chất tích cực chứ chưa nói đến tình trạng copy nguyên gốc hoặc copy có chọn lọc rất tinh vi của các em. Vậy thì sự sáng tạo trong tư duy mà ngành giáo dục luôn đề cao đang nằm ở đâu trong phương pháp dạy học văn như thế này?
Vấn đề thứ ba là số lượng và thể loại các tác phẩm văn chương trong chương trình sách giáo khoa Ngữ văn. Nhìn vào bộ sách giáo khoa Ngữ văn bậc trung học phổ thông hiện nay, ta thấy rõ ưu điểm ở tính hệ thống. Nghĩa là các tác phẩm văn chương được đưa vào dạy được sắp xếp theo từng giai đoạn lịch sử văn học từ xưa đến nay.
Văn học là di sản văn hóa của quốc gia nói riêng và nhân loại nói chung. Nhưng không có nghĩa là một học sinh trung học phổ thông phải biết hết, học hết tất cả di sản đó theo “kiểu cưỡi ngựa xem hoa”. Trong khi ở cuộc sống hiện tại, kỹ năng đọc hiểu văn bản và thể hiện, trình bày ý tưởng thành một văn bản hoàn chỉnh mới là cái quan trọng nhất, là công cụ để mỗi cá nhân phát triển ngôn ngữ và hoàn thiện tư duy. Kỹ năng này lại chưa được sách giáo khoa ngữ văn hiện nay chú trọng.
Những tác phẩm trong giai đoạn hiện đại thì học sinh không khó khăn lắm khi tiếp cận. Nhưng đối với những tác phẩm thuộc dòng văn học trung đại, đó chính là vấn đề mà các nhà viết sách cần cân nhắc cẩn thận khi đưa vào chương trình. Văn học trung đại gồm hai mảng chữ Hán và chữ Nôm với nhiều thể loại khác nhau. Mỗi thể loại, các nhà viết sách đều đưa vào một tác phẩm để minh họa.
Độ khó trong văn học chữ Nôm được tính là một thì độ khó trong văn học chữ Hán lại tăng gấp bội. Muốn hiểu được tư tưởng, tình cảm cũng như cái tuyệt diệu trong nghệ thuật ngôn từ của tác giả thì bắt buộc giáo viên và học sinh đều phải tiếp cận từ nguyên tác chữ Hán trong khi thực tế giảng dạy, đa số giáo viên đều dạy từ bản dịch thơ. Bởi lẽ, ngay chính bản thân số đông giáo viên còn chưa hiểu khi đọc nguyên tác thì làm sao có thể truyền được “cái thần” của tác giả trong bài thơ cho học sinh hiểu?
Văn học là di sản văn hóa của quốc gia nói riêng và nhân loại nói chung. Điều đó không thể phủ nhận. Nhưng không có nghĩa là một học sinh trung học phổ thông phải biết hết, học hết tất cả di sản đó theo “kiểu cưỡi ngựa xem hoa”. Trong khi ở cuộc sống hiện tại, kỹ năng đọc hiểu văn bản và thể hiện, trình bày ý tưởng thành một văn bản hoàn chỉnh mới là cái quan trọng nhất, là công cụ để mỗi cá nhân phát triển ngôn ngữ và hoàn thiện tư duy. Kỹ năng này lại chưa được sách giáo khoa ngữ văn hiện nay chú trọng.
Với tình trạng này, khi mà học sinh tốt nghiệp lớp 12, thậm chí đến sinh viên đại học vẫn gặp khó khăn trong việc trình bày những suy nghĩ, tư duy của mình thành một hệ thống logic với cấu trúc mạch lạc, ngôn ngữ súc tích trong một văn bản thì tôi nghĩ rằng Bộ Giáo dục nên xác định rõ mục tiêu của việc dạy học văn trước khi biên soạn một bộ sách giáo khoa Ngữ văn không chỉ cho bậc trung học phổ thông mà còn cả cho bậc trung học cơ sở. Bởi lẽ, theo cái nhìn chưa chắc toàn diện của tôi thì bộ sách giáo khoa ngữ văn ở bậc trung học cơ sở cũng chẳng khá hơn so với bậc trung học phổ thông.
*Bài viết thể hiện văn phong và góc nhìn của tác giả, một thạc sĩ phương pháp dạy học văn – tiếng Việt, đang sống tại Long Xuyên, An Giang.

Bình luận 17

Gửi bình luận
Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu
  • Tối thiểu 10 chữ
  • Tiếng Việt có dấu
  • Không chứa liên kết
Sáu

Sáu

Từ ngữ có lẽ đúng khi được dùng để mô tả cách học văn mấy chục năm nay: "học nhồi sọ"
Nguyễn Hoàng

Nguyễn Hoàng

Cám ơn tác giả Đỗ Anh Thư bởi bài viết đã nêu đúng hiện trạng dạy và học môn văn ở các bậc học THCS và THPT nước ta. Tôi có 2 con trai, cháu lớn đã học và ra đi làm vài năm, cháu nhỏ năm nay lớp 12; tôi đều cố gắng hỗ trợ các cháu trong việc học môn văn và nhận thấy rằng các cháu gần như những cỗ máy ngô nghê, thiên về copy, xào xáo lại các kiểu bài văn mẫu trong sách tham khảo hoặc bài mẫu của cô giáo, của lớp học thêm sau đó gần như là học thuộc lòng các bài đó để vượt qua được các bài kiểm tra và thi. Tự viết với các kĩ năng, cảm nhận của mình trở thành 1 điều quá khó khăn với chúng bởi chúng không học được những điều đó ở lớp học. Là người yêu thích viết tôi đã thực sự thất vọng về con mình nói riêng và số đông học sinh nói chung. Ở chỗ làm, các nhân viên lứa trẻ tuổi thậm chí không thể viết nổi 1 cái đơn xin nghỉ, đơn trình bày việc riêng ra hồn; không thể soạn thảo nổi 1 công văn thông báo cho khách hàng 1 vấn đề đơn giản như thông báo giao hàng hay xin lỗi khách vì 1 lí do bất khả kháng...
Hoàng Xuân

Hoàng Xuân

Chúng ta dạy học sinh rất nhiều vấn đề, chương trình trải dài từ Đông sang Tây, từ cổ đại đến hiện đại. Tuy nhiên, học sinh tốt nghiệp THPT, nếu có nhờ viết hoặc soạn đơn trình bày một vấn đề gì đó để đề nghị chính quyền hay đoàn thể giúp đỡ hoặc hỗ trợ thì không thể làm được, phải nhờ bố mẹ viết thay. Vậy đó, học văn trong nhà trường ít khi để ý đến học văn để làm gì, ứng dụng gì trong cuộc sống hàng ngày.
lê hải sơn

lê hải sơn

tôi không hiểu được sách giáo khoa ngữ văn bây giờ muốn truyền đạt tới các em, muốn ở các em điều gì, nó quá khó đối với tôi khi các cháu hỏi bài và có lẽ cũng khó với nhiều người ở trong đất nước này!
Trần Hùng

Trần Hùng

Con tôi đang học lớp 11 , cháu kể chuyện học về bài thơ "Thu điếu" của Nguyễn Khuyến cùng với những bài thơ Đường đã học của Bà Huyện Thanh Quan - Tôi hỏi cháu về các luật, vần trong thơ Đường? Cháu không biết vì chương trình không dạy! Học bình thơ Đường mà không biết luật bằng vần bằng, luật trắc vần bằng thì ôi thôi! Tôi giới thiệu thêm với cháu bài thơ "Đêm hè" của Nguyễn Khuyến là một bài thơ vần trắc độc đáo và hiếm có mà thời lớp đệ ngũ trước 1975 tôi đã từng học, con tôi chỉ biết than trời ! Nói một ý rất nhỏ thôi để mọi người hiểu, bây giờ mục tiêu dạy văn của họ là nhồi nhét cái gì vào đầu con cái chúng ta ?
phương

phương

Chà, ngày nay chữ đẹp mà viết đơn xin việc không xong là thất nghiệp nhé. Muốn giỏi phải có nền tảng tốt. Nền tảng không vững thì lấy đâu ra nhân tài? Còn nhà văn thì phải giỏi văn là chắc rồi, nếu không giỏi văn thì ai dám phong cái danh nhà văn. Mà giỏi văn không phải là đạt danh hiệu học sinh giỏi đâu nhé. Đừng nhầm lẫn điều cơ bản này!
Xem thêm bình luận

Bài viết tác giả khác

VIDEO ĐANG XEM NHIỀU

Đọc thêm

Kho xăng dầu của ông Trịnh Sướng ở H.Kế Sách, Sóc Trăng /// Ảnh: Duy Tân

389 ơi là 389!

Ba con số ấy là tên gọi tắt của Ban chỉ đạo chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tỉnh Sóc Trăng (Ban chỉ đạo 389).