Trần Tiến, nhạc và đời: 'Trời mưa quá em ơi, bài ca ướt mất rồi còn đâu…'

GIẤC MƠ CHAPI VÀ Y MOAN

Trong hành trình phiêu bạt của mình, một ngày tôi lạc đến vùng núi cao ở Ninh Sơn, Ninh Thuận (cũ), và tình cờ nghe tiếng đàn lạ phát ra từ một mái nhà sàn. Tôi mò vào và gặp anh chàng chơi đàn. Thích quá tôi hỏi mua. Anh không bán. Anh nói, ở đây, nhiều năm rồi, chúng tôi không nhìn thấy tiền, vì không dùng đến nó. Chợt nhìn xung quanh nhà, tôi không thấy một bóng dáng kim loại, ngay cả cây đàn anh ta gọi là chapi, dây cũng bằng cật tre.

Nhìn qua cửa sổ, núi đồi, sông suối mênh mông, như không có bóng con người. Chỉ thấy những đàn dê trắng nhởn nhơ, những đàn gà thanh bình cục tác. Ngoài sân hai mẹ con cháu gái đang vung thóc cho chim. Tôi chợt hiểu, ở đây đồng tiền không còn giá trị nữa. Chỉ có thiên nhiên - tiếng đàn và tình yêu bốn mùa mưa nắng. Cảm ơn anh tôi đi, anh chợt lấy cây đàn tặng tôi và chúc tôi lên đường may mắn.

ẢNH: NHẠC SĨ TRẦN TIẾN CUNG CẤP

Tôi xuống núi, như đi trong một giấc mơ không có thật. Giấc mơ mang tên "Chapi". Giấc mơ Chapi được hát lần đầu tiên trên sân khấu tại Pháp và Hà Lan, do tôi trình bày, trong chuyến lưu diễn châu Âu cùng nhóm du ca Đồng Nội. Đó cũng là lần đầu tiên đàn chapi được giới thiệu với bạn bè quốc tế. Khi về nước, Y Moan là ca sĩ đầu tiên hát Giấc mơ Chapi và cũng là người hát thành công nhất, gắn với Y Moan cho đến buổi biểu diễn cuối cùng của đời anh. Nhiều người nghe vẫn nhầm tưởng bài hát đang kể về một vùng đất nào đó ở Tây nguyên. Có lẽ vì thế, nhiều ca sĩ khi hát đã tự sửa lời, từ "Raglay" trở thành "Chaklay" hay "Daklay".

Sau này khi bài hát đã có nhiều người biết đến, vô tình tôi có một vinh dự là cho mọi người trên đời biết rằng: Có một cây đàn lạ tên là chapi, dây chỉ là sợi tre. Có một dân tộc rất lãng mạn đó là người Raglay, ai cũng biết chơi đàn. Có một mái nhà sàn đơn sơ, nơi đồng tiền không còn giá trị. Nơi đây bốn mùa chỉ có tình yêu và nụ cười.

NGÀY XƯA TÔI CŨNG NHƯ CÔ BÉ

Nghe tin mình bị ung thư vòm họng giai đoạn bốn, tôi sững người, tái mặt và sau đó quyết định ngay. Chiến đấu! Tôi đã ham sống hay sợ chết. Hay là cả hai. Nhưng rất nhiều lần tôi đã vượt qua được. Lần này thì khủng khiếp, anh bạn trẻ xếp hàng vào phòng xạ trị cùng tôi, đã chết khi không qua nổi tia xạ thứ 14. Còn tôi, đến tia xạ 30 tôi đã ngã xuống, và bài hát xuất hiện trong lúc đó, đã đỡ tôi dậy với câu hát: "Đứng dậy, bao nhiêu năm ta không gục ngã". Cho đến hôm nay, chia sẻ với bạn vài dòng này, tôi vẫn còn nguy cơ ung thư tái phát. Bài hát Không gục ngã đã động viên chính tôi, cùng các bệnh nhân khi tôi đi hát du ca cho các bệnh viện dã chiến thời Covid-19, lạ hơn là cả các doanh nhân bị đứng trước nguy cơ phá sản trong thời gian này. Họ cũng được nghe và quyết chiến để cùng chúng tôi đứng dậy. Không biết do mình sợ chết, hay mình ham sống. Hay là cả hai.

Tôi còn nhớ mãi cái ống máng dài bẩn thỉu, sau lưng Nhà hát lớn Hà Nội. Tôi đã trèo lên bao lần, mà chưa bị phát hiện. Cho đến nay tôi mãi nhớ ơn nó đã cho tôi thành nhạc sĩ.

Một ngày tôi nhận được lá thư mực tím, của một cô bé như tôi ngày xưa, viết: "Tại sao chú không viết bài hát cho trẻ con, ngày xưa chú cũng là trẻ con mà. Chú Tiến ơi, đừng hát trên sân khấu nữa, chú cứ hát trên ti vi, chúng cháu xem, không phải mua vé...". Tôi ứa nước mắt khi cô bé thổ lộ rằng nhiều hôm đi học về đã cùng các bạn quây quanh hàng rào sân khấu, chọc những lỗ nhỏ để xem tôi hát và tưởng như qua cái lỗ bé xíu đó là cả một thiên đường nghệ thuật. Thế là tôi viết trong niềm thương cảm của một người đã làm cha với những kỷ niệm tuổi thơ của mình.

Mỗi đêm đứng trên sân khấu, tôi chợt nhìn ra sau cái hàng rào tôn, có bao cái lỗ bé xíu, những đôi mắt mở to đang lắng nghe tôi: như những mặt trời bé con sưởi ấm tim tôi. Tôi viết bài này tặng cháu, lúc đầu có cái tên dài ngoằng Hát cho cô bé không có tiền mua vé nghe hát. Sau này đổi tên cho ngắn hơn: Mặt trời bé con. Có đêm diễn, đang hát, trời đổ mưa, thương các em còn đứng ngoài trời ngó xem, tôi nói bảo vệ mở cổng cho các em vào, và tôi lên sân khấu hát thêm lời tặng: "Trời mưa quá em ơi, bài ca ướt mất rồi còn đâu. Trời mưa đến bao lâu, mà sao em vẫn chờ vẫn đợi…". (còn tiếp)

(Nhạc sĩ Trần Tiến viết. Trích từ sách Trần Tiến - Người hát thơ mình do Đông A và NXB Hội Nhà văn ấn hành)