Văn hóa

Từ Bàu Cạn ra thế giới: Hành trình hương chè trăm năm

Trần Hiếu

06/05/2026 11:45 GMT+7

Đồn điền chè Bàu Cạn, cùng hai đồn điền chè nổi tiếng thời Pháp thuộc là Biển Hồ (Gia Lai) và B'lao (Lâm Đồng), từng đưa hương chè vươn đến châu Âu. Dấu tích đồn điền xưa trở thành giá trị quý của lịch sử, văn hóa vùng cao nguyên.

Từ năm 1923, giới chủ người Pháp thành lập Công ty Nông nghiệp chè và cà phê tỉnh Kon Tum (An Nam), Compagnie Agricole des Thés et Cafés du Kon Tum (An Nam), gọi tắt là CATECKA, mà người dân quen gọi là đồn điền chè Bàu Cạn.

Việc lựa chọn vùng đất này để phát triển cây chè, cà phê cho thấy tầm nhìn và cơ sở khoa học của các chủ đồn điền cùng giới nghiên cứu địa lý, canh nông thời bấy giờ. Khu vực này là cao nguyên tương đối bằng phẳng, ở độ cao khoảng 700 m so với mực nước biển, sở hữu đất bazan màu mỡ, nguồn nước dồi dào, khí hậu ôn hòa, nằm dưới chân núi lửa Hàm Rồng (xã Bàu Cạn, Gia Lai).

Trăm năm hương chè Bàu Cạn - Ảnh 1. — Đồn điền chè Bàu Cạn, với những vùng chè xanh ngút tầm mắt, lưu giữ dấu ấn đậm nét về tiến trình phát triển lịch sử và văn hóa của vùng cao nguyên

Từ diện tích 680 ha với 4,8 triệu cây chè vào năm 1928, chỉ sau một năm, quy mô đồn điền đã tăng lên 900 ha với 5,8 triệu cây. Theo các tư liệu của người Pháp còn lưu giữ, sản phẩm từ chè Bàu Cạn nhanh chóng được giới quý tộc châu Âu và cả châu Á ưa chuộng, đặc biệt là chè đen.

Sức hút của loại nông sản này đã kéo theo nhiều nhà đầu tư tham gia hợp tác phát triển đồn điền. Báo cáo tại hội nghị toàn thể thường kỳ ngày 30.9.1930 cho thấy công ty có vốn đầu tư lên đến 15 triệu franc, chia thành 150.000 cổ phần, một con số rất lớn vào thời điểm đó. Đồn điền chè Bàu Cạn vì thế trở thành một trong những cơ sở sản xuất, kinh doanh phát đạt nhất khu vực bấy giờ.

Trăm năm hương chè Bàu Cạn - Ảnh 2. — Bản đồ phân bố vùng chè được quy hoạch khoa học từ thời Pháp thuộc vẫn còn được duy trì đến ngày nay

Đến năm 1950, người Pháp xây dựng nhà máy thủy điện Bàu Cạn với công suất 0,172 MW bên dòng suối Ia Púch, cách đồn điền chè vài trăm mét. Đây được xem là công trình thủy điện đầu tiên ở bắc Tây nguyên và là nhà máy thứ hai tại Việt Nam, sau thủy điện Suối Vàng (xây dựng năm 1943, tại Lâm Đồng).

Công trình này đến nay vẫn còn hoạt động, với hệ thống máy móc gần như nguyên vẹn. Thủy điện Bàu Cạn cũng được đánh giá là một trong những nhà máy thủy điện cổ xưa nhất Việt Nam và thuộc nhóm lâu đời ở khu vực Đông Nam Á. Không chỉ cung cấp điện cho hoạt động của đồn điền, từ năm 1951, thủy điện này còn bán điện cho đô thị Pleiku trong một thời gian dài.

Trăm năm hương chè Bàu Cạn - Ảnh 3. — Những cối nghiền chè từ thời thành lập đồn điền chè Bàu Cạn đến nay vẫn còn hoạt động

Cùng với việc mở rộng diện tích chè, cà phê, nhà máy thủy điện tại đây được vận hành theo quy trình bài bản, mang tính khoa học cao. Đến nay, 21 trạm bơm do người Pháp xây dựng vẫn còn được sử dụng để cung cấp nước tưới cho vùng chuyên canh chè.

Hệ thống đường điện từ nhà máy thủy điện dẫn về khu sản xuất vẫn hoạt động ổn định. Song song với cây chè, cà phê cũng được đưa vào trồng tại khu vực này ngay từ những năm đầu hình thành đồn điền.

Nếu được quan tâm, bảo tồn đúng mức và gìn giữ cẩn thận, đồn điền chè Bàu Cạn hoàn toàn có thể trở thành điểm đến hấp dẫn đối với du khách khi đặt chân đến cao nguyên Gia Lai. Một tour khám phá quy mô nhỏ sẽ mang lại nhiều trải nghiệm bất ngờ, thú vị và giàu sức cuốn hút.