Từ mái nhà 3 gian, nhìn lại Huỳnh Thúc Kháng

Mạnh Cường- cuongbaochidhkh@gmail.com

29/09/2026 05:30 GMT+7

Từ mái nhà 3 gian ở Thạnh Bình (Đà Nẵng), Huỳnh Thúc Kháng dấn thân vào thời cuộc, đi qua khoa cử, lao tù, nghị trường và báo chí. 150 năm sau ngày sinh, hành trình ấy vẫn gợi suy ngẫm về một trí thức trước những bước ngoặt của đất nước.

Từ mái nhà quê đến chí sĩ xứ Quảng

Nhân kỷ niệm 150 năm ngày sinh cụ Huỳnh Thúc Kháng (1.10.1876 - 1.10.2026), những tư liệu, hình ảnh, hiện vật tại Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng (thôn Tiên Cảnh, xã Thạnh Bình, TP.Đà Nẵng) giúp phác lại hành trình từ một người con xứ Quảng trở thành chí sĩ yêu nước, nhà báo và nhà hoạt động chính trị, dành trọn cuộc đời cho việc nước, việc dân.

Giữa không gian làng quê Thạnh Bình, Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng nằm bên QL40B, gắn với ngôi nhà nơi cụ sinh ra và lớn lên. Công trình được xây dựng từ năm 1869, nay vẫn giữ những nét kiến trúc truyền thống cùng nhiều tư liệu, hiện vật về cuộc đời và sự nghiệp của một nhân vật đã đi qua những bước ngoặt lớn của lịch sử.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 1. — Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng nhìn từ trên cao

Ngôi nhà 3 gian, 2 chái do thân sinh cụ Huỳnh, ông Huỳnh Văn Phương, xây dựng năm 1869, nằm trong khu vườn rộng khoảng 4.000 m². Qua nhiều lần trùng tu, công trình vẫn giữ được cấu trúc và nhiều chi tiết kiến trúc truyền thống. Đây cũng là không gian gắn với gia đình và những năm tháng đầu đời của cụ Huỳnh.

Trong khuôn viên di tích, hình ảnh, tư liệu và hiện vật được giới thiệu theo từng chặng đường cuộc đời. Từ quê hương Thạnh Bình, cụ Huỳnh bước vào con đường khoa cử, rồi dấn thân vào phong trào Duy Tân, hoạt động nghị trường, làm báo và sau Cách mạng Tháng Tám tham gia gánh vác việc nước.

Cụ Huỳnh Thúc Kháng sinh ngày 1.10.1876 tại làng Thạnh Bình, tổng Tiên Giang Thượng, huyện Hà Đông, phủ Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam; nay thuộc xã Thạnh Bình, TP.Đà Nẵng. Tên khai sinh của cụ là Huỳnh Văn Thước. Năm 1900, cụ đỗ giải nguyên kỳ thi Hương; năm 1904 đỗ tiến sĩ.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 2. — Chủ tịch Hồ Chí Minh và Bộ trưởng Nội vụ Huỳnh Thúc Kháng (hàng đầu, bên phải) trong Chính phủ đầu tiên

Sau khi đỗ đạt, cụ không chọn con đường làm quan. Trước cảnh đất nước mất chủ quyền và những biến động của xã hội, cụ cùng Phan Châu Trinh, Trần Quý Cáp tham gia phong trào Duy Tân, chủ trương khai dân trí, chấn dân khí, phát triển dân sinh. Năm 1905, cụ cùng các đồng chí vào Nam vận động Duy Tân, góp phần truyền bá tư tưởng canh tân ở Trung Kỳ.

Năm 1908, phong trào Duy Tân và phong trào chống sưu thuế ở Trung Kỳ bị đàn áp. Cụ Huỳnh bị bắt, sau đó bị kết án đày ra Côn Đảo. Từ năm 1908 đến 1921, 13 năm tù đày không làm thay đổi chí hướng của người chí sĩ. Trong thời gian ở Côn Đảo, cụ tự học tiếng Pháp, đọc sách báo, làm thơ và cùng các bạn tù trao đổi về thời cuộc.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 3. — Thông qua các tư liệu quý giá đang được lưu giữ, thân thế, sự nghiệp của chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng càng được làm sáng tỏ

Được trả tự do năm 1921, cụ trở về đất liền và tiếp tục hoạt động yêu nước. Những ghi chép, thơ văn trong thời gian tù đày sau này được tập hợp trong Thi tù tùng thoại, trở thành một nguồn tư liệu đáng chú ý về cuộc sống của những người yêu nước tại Côn Đảo.

Không lấy công danh làm đích đến

Trở về quê, cụ Huỳnh không nhận chức tước, bổng lộc từ chính quyền thực dân và Nam triều mà tiếp tục hoạt động bằng những con đường phù hợp với hoàn cảnh.

Năm 1926, cụ được bầu làm Viện trưởng Viện Dân biểu Trung Kỳ. Tại nghị trường, cụ lên tiếng về dân quyền, dân sinh và yêu cầu cải cách... Nhưng rồi, nhận thấy cơ quan này ngày càng bộc lộ những giới hạn, cụ từ chức.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 4. — Tư liệu về tờ Báo Tiếng Dân được trưng bày tại Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng

Rời nghị trường, cụ Huỳnh chuyển trọng tâm sang báo chí. Ngày 10.8.1927, số đầu tiên của Báo Tiếng Dân ra mắt tại Huế, do cụ làm chủ nhiệm kiêm chủ bút.

Trong điều kiện báo chí bị kiểm duyệt gắt gao, cụ vẫn giữ quan điểm làm báo độc lập. Những phần bị kiểm duyệt có khi được để trống trên mặt báo để độc giả nhận biết sự can thiệp của nhà cầm quyền. Cách làm ấy trở thành một dấu ấn trong lịch sử báo chí Việt Nam đầu thế kỷ 20.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 5. — Một số báo của tờ Báo *Tiếng Dân* do cụ Huỳnh Thúc Kháng sáng lập đang được lưu giữ, trưng bày tại nhà lưu niệm ở xã Thạnh Bình

Từ tháng 7.1938, trong bối cảnh Pháp và Nhật tranh chấp Hoàng Sa, Tiếng Dân đăng loạt bài của Sử Bình Tử, bút danh của cụ Huỳnh Thúc Kháng, khẳng định chủ quyền của Việt Nam đối với quần đảo này. Trong các bài viết, cụ viện dẫn những tư liệu lịch sử về đội Hoàng Sa và Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn.

Đến năm 1943, Tiếng Dân đình bản, khép lại gần 16 năm hoạt động với 1.766 số báo. Trong thời gian tồn tại, tờ báo trở thành một diễn đàn có ảnh hưởng ở Trung Kỳ, lên tiếng về dân quyền, dân sinh và những vấn đề của đời sống xã hội.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 6. — Nhiều tư liệu quý giá về thân thế, cuộc đời của chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng

Sau Cách mạng Tháng Tám năm 1945, cụ Huỳnh tham gia Chính phủ Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, giữ chức Bộ trưởng Bộ Nội vụ. Đầu năm 1946, cụ giữ cương vị Chủ tịch Hội Liên hiệp Quốc dân Việt Nam.

Tháng 5.1946, khi Chủ tịch Hồ Chí Minh sang Pháp, cụ được giao giữ Quyền Chủ tịch nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Trong thời gian này, cụ chủ tọa các phiên họp của Hội đồng Chính phủ và giải quyết nhiều công việc điều hành đất nước.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 7. — Chân dung cụ Huỳnh Thúc Kháng

Tháng 12.1946, khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ, cụ Huỳnh được giao làm Đặc phái viên của Chính phủ đi kinh lý miền Trung, tuyên truyền, giải thích đường lối kháng chiến, kiến quốc và vận động đồng bào ủng hộ Chính phủ. Trong chuyến đi, do tuổi cao, sức yếu và lâm bệnh nặng, cụ qua đời tại Quảng Ngãi ngày 21.4.1947. Cụ được an táng trên núi Thiên Ấn theo tâm nguyện.

Giá trị lớn nhất là một nhân cách

Ông Trần Ngọc Tài, Bí thư Đảng ủy xã Thạnh Bình, cho rằng những tư liệu về cuộc đời cụ Huỳnh Thúc Kháng cho thấy giá trị của một nhân vật lịch sử không chỉ nằm ở những chức vụ hay dấu mốc đã đi qua, mà còn ở cách cụ giữ vững những nguyên tắc của mình trước những biến động của thời cuộc.

"Cụ Huỳnh là một trí thức lớn nhưng không lấy sự thành đạt của cá nhân làm đích đến. Điều đáng quý là trước mỗi bước ngoặt, cụ đều đặt lợi ích của đất nước, của nhân dân lên trên danh lợi của bản thân. Chính sự nhất quán ấy làm nên giá trị đặc biệt của nhân cách Huỳnh Thúc Kháng", ông Tài nhận định.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 8. — Những tư liệu về cuộc đời, sự nghiệp cụ Huỳnh Thúc Kháng được trưng bày tại nhà lưu niệm

Nhìn lại cuộc đời cụ Huỳnh, từ con đường khoa cử, phong trào Duy Tân, những năm tháng lao tù đến nghị trường, báo chí và những trọng trách của đất nước, có thể thấy một điểm xuyên suốt: học vấn gắn với trách nhiệm, chính kiến gắn với hành động và danh vị không trở thành mục tiêu của cá nhân.

Nhà chí sĩ Huỳnh Thúc Kháng, từ mái nhà quê đến một nhân cách lớn - Ảnh 9. — Ông Trần Ngọc Tài, Bí thư Đảng ủy xã Thạnh Bình, dâng hương tại Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng

"Điều đáng để hậu thế suy ngẫm không chỉ là cụ Huỳnh đã giữ những chức vụ gì hay đã làm được những việc gì, mà còn là cách cụ ứng xử trước những sức ép của thời cuộc. Đó là khi lợi ích chung được đặt cao hơn danh lợi và sự an toàn của bản thân", ông Tài chia sẻ.

Theo ông Trần Ngọc Tài, vì vậy, bảo tồn và phát huy Nhà lưu niệm cụ Huỳnh Thúc Kháng không chỉ là gìn giữ một công trình hay những hiện vật lịch sử. Quan trọng hơn, di tích cần giúp người hôm nay hiểu thêm về con người phía sau những dấu mốc lịch sử: một trí thức coi trọng lòng tự trọng, trách nhiệm và sự dấn thân. Khi những giá trị ấy được kết nối với đời sống hiện tại, di tích sẽ không chỉ kể lại một câu chuyện của quá khứ mà còn mở ra những suy ngẫm cho hôm nay.