Từ sau vụ khủng bố 11.9.2001, al-Qaeda giờ ra sao?

Đúng ngày này cách đây 25 năm, cả thế giới bàng hoàng về một loạt vụ tấn công phối hợp tại nước Mỹ. Những tên không tặc thuộc al-Qaeda đã khống chế 2 chiếc máy bay chở khách đâm vào hai tòa tháp đôi tại thành phố New York, một chiếc khác lao xuống Lầu Năm Góc. Một chiếc nữa rơi xuống cánh đồng tại bang Pennsylvania khi đang hướng về phía Washington D.C (có thể nhằm vào Nhà Trắng hoặc Điện Capitol), sau khi hành khách và phi hành đoàn chống trả nhóm không tặc.

Theo thống kê chính thức của chính phủ Mỹ, đợt tấn công làm gần 3.000 người thiệt mạng ngay lập tức và khoảng 9.000 người tử vong do ảnh hưởng sức khỏe liên quan sự kiện trên trong vòng 25 năm qua.

Al-Qaeda là lực lượng nào?

Theo Reuters, al-Qaeda hình thành như một mạng lưới thánh chiến xuyên quốc gia vào cuối thập niên 1980 dưới sự lãnh đạo của Osama bin Laden - nhân vật xuất thân từ gia đình giàu có làm trong ngành xây dựng ở Ả Rập Xê Út. Bin Laden từng tham gia chiến đấu cũng như hỗ trợ tuyển mộ và chuyển nguồn lực cho các tình nguyện viên Ả Rập chống lại Liên Xô tại Afghanistan sau năm 1979.

Al-Qaeda trở thành điểm tập hợp của những tay súng có tư tưởng cực đoan, mong muốn thiết lập chế độ Hồi giáo cứng rắn và có chung thái độ thù địch đối với Mỹ, Israel cũng như các chính phủ đồng minh của Mỹ trong khu vực.

Theo hồ sơ của Hội đồng Quan hệ đối ngoại (CFR - tổ chức nghiên cứu chính sách tại Mỹ) về Osama bin Laden, thủ lĩnh al-Qaeda bắt đầu tỏ thái độ coi thường nước Mỹ vào thập niên 1980 vì các liên minh của quốc gia này với Israel và các nước Hồi giáo ôn hòa. Tuy nhiên, chính cuộc khủng hoảng vùng Vịnh mới là yếu tố khiến sự căm thù của bin Laden trở nên sâu sắc và định hình rõ rệt. 

Khi Iraq tấn công Kuwait vào năm 1990, bin Laden muốn các cựu binh Ả Rập từng tham chiến tại Afghanistan hỗ trợ quân đội Ả Rập Xê Út bảo vệ Kuwait. Bin Laden coi việc quân đội Mỹ đưa quân đến để đối đầu với lãnh đạo Iraq Saddam Hussein, cũng như sự hiện diện quân sự kéo dài của Mỹ tại vùng Vịnh sau chiến tranh, là hành động xâm phạm sự thiêng liêng của vùng đất Hồi giáo.

ẢNH: REUTERS

Osama bin Laden bắt đầu tổ chức các cuộc tấn công nhắm vào lợi ích của Mỹ từ đầu thập niên 1990, trước khi đến Afghanistan. Vụ tấn công đầu tiên được Washington ghi nhận là vụ đánh bom của al-Qaeda vào năm 1992 tại 2 khách sạn ở Yemen, mục tiêu là sát hại binh lính Mỹ đang trên đường tới Somalia. Tuy nhiên, vào thời điểm đó, số binh lính này đã rời đi hoặc đang lưu trú tại nơi khác.

Năm 1994, Osama bin Laden bị tước quốc tịch Ả Rập Xê Út do chống đối chính quyền và tổ chức các hoạt động vũ trang, sau đó bị trục xuất khỏi Sudan vào năm 1996 rồi tìm nơi ẩn náu tại Afghanistan.

Tại Afghanistan, bin Laden hỗ trợ lập các trại huấn luyện và thành lập một lữ đoàn tinh nhuệ gồm các tay súng nước ngoài. Năm 1996, bin Laden tuyên bố phát động cuộc thánh chiến chống lại lực lượng Mỹ - theo thành kiến y là đang chiếm đóng Ả Rập Xê Út.

Tiếp đó, vào năm 1998, al-Qaeda công bố thành lập "Mặt trận Hồi giáo Thế giới" để tiến hành thánh chiến chống lại "người Do Thái và quân Thập tự chinh", đồng thời tuyên bố rằng việc sát hại người Mỹ và các đồng minh của họ - dù là dân thường hay quân nhân - là nghĩa vụ của người Hồi giáo.

Cuối năm đó, các vụ đánh bom bằng xe tải của al-Qaeda nhắm vào các Đại sứ quán Mỹ tại Kenya và Tanzania đã khiến 224 người thiệt mạng. Ba năm sau, vụ khủng bố chấn động xảy ra trên chính lãnh thổ Mỹ.

Hậu sự kiện 11.9, thủ lĩnh al-Qaeda bị truy lùng

Sau vụ khủng bố ngày 11.9.2001, Mỹ đưa quân vào Afghanistan lật đổ chế độ Taliban với cáo buộc che giấu bin Laden và đánh bật al-Qaeda khỏi căn cứ hoạt động của tổ chức này.

Các lực lượng chống Taliban đã chiếm được căn cứ của al-Qaeda tại vùng núi Tora Bora vào tháng 12.2001, nhưng bin Laden đã trốn thoát và lẩn trốn suốt một thập niên. Trong quãng thời gian đó, bin Laden thỉnh thoảng vẫn đưa ra các thông điệp cho đến khi bị lực lượng đặc nhiệm Mỹ tiêu diệt trong một cuộc đột kích vào nơi ẩn náu tại Abbottabad (Pakistan) vào năm 2011, khi ông Barack Obama đang là Tổng thống Mỹ.

ẢNH: PETE SOUZA/NHÀ TRẮNG

Năm 2003, kẻ tự nhận là chủ mưu vụ tấn công ngày 11.9 - Khalid Sheikh Mohammed bị bắt tại Pakistan. Theo biên bản một phiên điều trần quân sự do Lầu Năm Góc công bố, vào năm 2007, Mohammed tuyên bố đã lên kế hoạch cho vụ tấn công "từ A đến Z".

Gần đây, một thẩm phán đã ra lệnh đưa bị cáo - người đang bị giam giữ tại nhà tù vịnh Guantanamo (Cuba) - cùng 3 đồng phạm ra xét xử trước tòa án quân sự vào tháng 6.2028, chấm dứt tình trạng bế tắc pháp lý kéo dài 2 thập niên.

Người kế nhiệm bin Laden, Ayman al-Zawahri, bị tiêu diệt trong một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái của Mỹ tại Kabul (Afghanistan) vào năm 2022.

Hiện giờ, tay súng người Ai Cập Seif al-Adel được cho là thủ lĩnh thực tế của al-Qaeda.

Tầm ảnh hưởng của al-Qaeda sau vụ 11.9

Trong khi các lãnh đạo al-Qaeda phải phân tán lực lượng, các tay súng có liên hệ hoặc chịu ảnh hưởng bởi hệ tư tưởng của tổ chức này đã thực hiện nhiều vụ tấn công.

Một số vụ tấn công đẫm máu nhất là vụ đánh bom khu vực hộp đêm ở Bali (Indonesia) năm 2002 khiến 202 người thiệt mạng, các vụ đánh bom tàu hỏa tại Madrid (Tây Ban Nha) năm 2004 làm hơn 190 người thiệt mạng và các vụ đánh bom liều chết trên tàu điện ngầm cùng xe buýt ở London (Anh) vào năm 2005 khiến 52 người thiệt mạng.

Các tổ chức chi nhánh của al-Qaeda đã mọc lên ở Trung Đông và nhiều khu vực khác. Một trong những chi nhánh mạnh nhất nằm tại Iraq, nơi al-Qaeda đã giao tranh với lực lượng do Mỹ dẫn đầu sau cuộc đổ quân vào năm 2003. Một nhánh của tổ chức này đã xuất hiện tại Bắc Phi vào năm 2007 và một nhánh khác tại bán đảo Ả Rập vào năm 2009. Sau năm 2011, Mặt trận Nusra - một nhánh của al-Qaeda - đã trở thành một lực lượng tham gia cuộc nội chiến ở Syria.

ẢNH: REUTERS

Tại châu Phi, các tổ chức liên kết với al-Qaeda bao gồm al-Shabaab ở Somalia và Jama'at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) tại khu vực Sahel. Al-Qaeda cũng có mối liên hệ với Tehrik-e Taliban Pakistan (TTP) - hay còn gọi là Taliban Pakistan - lực lượng đang xung đột với chính quyền Islamabad.

Ông Antonio Giustozzi, chuyên gia nghiên cứu cấp cao tại tổ chức tư vấn RUSI ở London, nhận định rằng mặc dù al-Qaeda phải chịu tổn thất và bị phân tán sau chiến dịch của Mỹ ở Afghanistan, nhưng vị thế của tổ chức này lại gia tăng và quy mô đã mở rộng mạnh mẽ trong những năm sau đó. Theo ông, tầm ảnh hưởng của al-Qaeda đạt đỉnh điểm vào khoảng năm 2013, trước khi nhánh tại Iraq tách ra để thành lập tổ chức Nhà nước Hồi giáo tự xưng (IS).

Abu Bakr al-Baghdadi, người lập ra IS, đã tách khỏi al-Qaeda và tuyên bố thành lập một "vương quốc Hồi giáo" (caliphate) bao trùm nhiều vùng lãnh thổ rộng lớn tại Syria và Iraq vào năm 2014, châm ngòi cho cuộc xung đột với Mặt trận Nusra.

Mặc dù IS sau đó bị đánh bật khỏi các vùng lãnh thổ tại Syria và Iraq, sự kình địch giữa tổ chức này và al-Qaeda vẫn tiếp diễn - diễn biến trái ngược với những nhận định về sự đoàn kết trong phong trào thánh chiến - đặc biệt là tại Tây Phi, nơi các nhóm liên kết của 2 tổ chức thường xuyên đụng độ khi tranh giành lãnh thổ và tầm ảnh hưởng.

Hiện nay al-Qaeda hoạt động mạnh nhất ở đâu?

Somalia và khu vực Sahel ở Tây Phi là những chiến trường chính tại châu Phi, nơi các nhóm liên kết với al-Qaeda đang mở rộng tầm ảnh hưởng và kiểm soát các vùng lãnh thổ rộng lớn.

TTP đã mở rộng hoạt động nổi dậy tại vùng tây bắc Pakistan. Theo một báo cáo của Liên Hiệp Quốc công bố hồi tháng 8, nhóm này đã nhận được sự chỉ đạo về tư tưởng, huấn luyện và hỗ trợ từ al-Qaeda.

Pakistan cho biết ban lãnh đạo TTP và nhiều tay súng của nhóm này đang trú đóng tại Afghanistan, nơi Taliban đã trở lại nắm quyền vào năm 2021 sau khi Mỹ rút quân.

Vào tháng 2, một báo cáo khác của Liên Hiệp Quốc nhận định rằng al-Qaeda "vẫn tiếp tục nhận được sự bảo trợ từ chính quyền thực tế" tại Afghanistan - ám chỉ chính phủ Taliban - và "tham vọng thực hiện các chiến dịch bên ngoài" của tổ chức này vẫn "không hề suy giảm".

Chính thể của Taliban phủ nhận việc al-Qaeda hoạt động tại Afghanistan, cũng như phủ nhận việc họ cho phép các cuộc tấn công vũ trang nhắm vào Pakistan xuất phát từ lãnh thổ của mình.

Ông Giustozzi nhận định rằng mặc dù al-Qaeda đã qua thời kỳ đỉnh cao, "lực lượng này vẫn có tầm ảnh hưởng đáng kể". Ông cho biết tổ chức này đã thay đổi để giảm bớt sự phụ thuộc vào các cá nhân cụ thể, thay vào đó dựa vào một đội ngũ các thành viên hoạt động kín tiếng, những người "khó bị nhận diện và nhắm mục tiêu hơn nhiều".