Ứng phó mùa mưa dị thường

"Vô mùa mưa chưa ?"

Thông thường các năm, mùa mưa ở Nam bộ bắt đầu từ giữa tháng 5 nhưng năm nay đến tận đầu tháng 6, nhiều người vẫn hỏi nhau "đã vô mùa mưa chưa?" vì số trận mưa ít đến mức có thể đếm chưa đầy một bàn tay, còn thời tiết thì ngày nào cũng nắng nóng. Tình trạng này tiếp tục duy trì trong tháng 6 và cả tháng 7.

Chuyên gia khí tượng Lê Thị Xuân Lan cho biết tính đến thời điểm giữa tháng 8, Nam bộ đã trải qua 3 đợt hạn bà chằn - là những đợt giảm mưa, nắng nóng giữa mùa mưa. Đáng nói, thường thì hạn bà chằn chỉ xuất hiện trong tháng 8 nhưng năm nay có cả trong tháng 6 và 7; dự báo trong tháng 9 còn thêm một đợt nữa. Chỉ bấy nhiêu thôi cũng đã đủ nói lên sự bất thường của mùa mưa năm nay. "Mùa mưa ở Nam bộ năm nay cũng là lúc El Nino hình thành và liên tục gia tăng cường độ. Đó là lý do thời tiết TP.HCM nói riêng và Nam bộ nói chung, thêm cả Tây nguyên phổ biến ít mưa còn nắng nóng lại tăng. Bên cạnh El Nino còn có sự tác động của yếu tố biến đổi khí hậu làm trái đất ngày càng ấm hơn", chuyên gia Xuân Lan lý giải.

ẢNH: NGỌC DƯƠNG

Đài Khí tượng thủy văn Nam bộ (Đài Nam bộ) thống kê: Trong 2 tháng qua, El Nino đã tác động mạnh đến thời tiết khu vực khiến nền nhiệt trung bình tăng và xuất hiện những ngày nắng nóng gay gắt. Cụ thể, trong tháng 6, nền nhiệt độ trung bình cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,9 - 1,7 độ C và mức nhiệt cao nhất ngày ghi nhận tại Tân Sơn Hòa là 37 độ C (được xem là nắng nóng gay gắt hiếm khi xuất hiện trong mùa mưa). Còn tháng 7, nhiệt độ trung bình ở mức cao hơn từ 0,6 - 1,3 độ C, nhiệt độ cao nhất tháng ghi nhận ở Biên Hòa (Đồng Nai) với mức 36,3 độ C.

Ngược lại, tổng lượng mưa tháng trên khu vực phổ biến xấp xỉ và thấp hơn trung bình nhiều năm. Bên cạnh xu hướng giảm mưa thì lượng mưa cũng phân bố không đồng đều. Tại TP.HCM, trong tháng 6, lượng mưa ở Côn Đảo thiếu hụt tới 196,6 mm; tháng 7 ở Bến Cát thiếu hụt gần 105 mm. Ngược lại, Bà Rịa lại là khu vực ghi nhận lượng mưa tháng lớn nhất 257,2 mm, cao hơn trung bình nhiều năm cùng kỳ đến 79,4 mm. Trong tháng 7, tại khu vực Nam bộ và Tây nguyên, tổng lượng mưa thiếu hụt nhiều nhất là 140,8 mm ghi nhận tại TP.Cần Thơ. Ngược lại ở Cát Tiên (Lâm Đồng) lượng mưa tháng lớn với 595,8 mm.

ẢNH: CÔNG HÂN

Bản tin dự báo mùa của Đài Nam bộ nhận định: "Có khả năng siêu El Nino còn tiếp tục mạnh lên và đạt đỉnh khoảng tháng 11.2026. Cường độ El Nino lần này có thể vượt mức El Nino lịch sử 2015 - 2016". Tổng lượng mưa 3 tháng phổ biến thấp hơn trung bình nhiều năm với mức thiếu hụt từ 30 - 100 mm, tương đương khoảng 10%. Từ khoảng cuối tháng 10, gió mùa tây nam sẽ bị thay thế dần bằng gió đông bắc và mùa mưa trên khu vực kết thúc trong khoảng tuần đầu đến tuần giữa tháng 11, sớm hơn trung bình nhiều năm từ 10 - 20 ngày. Nhiệt độ trung bình trong 3 tháng tới xấp xỉ đến cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,8 - 1,2 độ C, xuất hiện nắng nóng cục bộ trong một số ngày. Trong 3 tháng tới, mưa có xu hướng giảm dần. Cụ thể trong tháng 9 tổng lượng mưa xấp xỉ đến thấp hơn trung bình nhiều năm, số ngày mưa phổ biến từ 16 - 23 ngày. Đến tháng 10, mưa phổ biến thấp hơn nhiều năm và số ngày có mưa phổ biến từ 14 - 21 ngày. Tháng 11, mưa giảm đáng kể và số ngày xuất hiện mưa khoảng 10 - 17 ngày.

Lũ thấp, khô hạn gay gắt, mặn xâm nhập sâu

Thực tế, hiện đang ở giữa mùa mưa nên dù giảm lượng, nhiều người sẽ không lường hết tác động khi bước vào mùa khô. Bởi El Nino cường độ rất mạnh còn kéo dài sang đầu năm 2027 và có thể đến giữa năm sau mới kết thúc. Theo kịch bản đó, mùa mưa kết thúc sớm và lượng mưa cuối mùa giảm rất nhanh, đồng nghĩa với lượng nước tích trữ tại chỗ thấp. Hơn nữa, mùa khô 2026 - 2027 được dự báo khắc nghiệt và kéo dài hơn bình thường còn mùa mưa 2027 cũng sẽ đến muộn. Khi ấy, Nam bộ và Tây nguyên đối mặt với thời gian khô hạn, thiếu nước kéo dài giữa 2 mùa mưa. Đáng chú ý, đây là 2 vùng sản xuất nông nghiệp trọng điểm quốc gia với tổng kim ngạch xuất khẩu hàng chục tỉ USD mỗi năm từ lúa, tôm, cá, đến rau quả, cà phê, hồ tiêu... Nếu ở Tây nguyên chỉ là khô hạn do thiếu nước thì ĐBSCL sẽ chịu tác động kép của khô hạn và xâm nhập mặn.

Những số liệu mới nhất cho thấy nguồn nước ngọt từ sông Mê Kông cung cấp cho ĐBSCL đang giảm mạnh ngay trong mùa mưa. Cụ thể, Viện Quy hoạch thủy lợi miền Nam (SIWRP) thông tin: Đối với vùng đầu nguồn sông Cửu Long, từ ngày 1.6 - 13.8.2026, tổng lượng nước tại Kratie (Campuchia) đạt khoảng 88,45 tỉ m³, thấp hơn trung bình nhiều năm giai đoạn 1961 - 2025 khoảng 17,46 tỉ m³, tương đương 16%. Tại Biển Hồ (Tonle Sap), lượng nước chỉ khoảng 10,60 tỉ m³, trong khi trung bình cùng thời kỳ giai đoạn 1996 - 2025 lên tới 20,59 tỉ m³. Nói cách khác, lượng nước tại Biển Hồ hiện chỉ bằng khoảng một nửa mức trung bình của nhiều năm. Đáng nói, đây là "túi chứa nước ngọt tự nhiên" phục vụ vùng hạ lưu sông Mê Kông nên tình trạng này dự báo sẽ ảnh hưởng lớn đến nhiều lĩnh vực.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Đối với vùng đầu nguồn sông Cửu Long, mực nước tại trạm Tân Châu đến ngày 12.8 đạt 2,41 m, thấp hơn trung bình nhiều năm cùng kỳ 0,32 m, trạm Châu Đốc trên sông Hậu đạt 2,25 m, thấp hơn trung bình nhiều năm 0,06 m. "Lũ chính vụ sẽ đạt đỉnh vào tháng 10 và có khả năng dưới mức báo động 1 tại trạm Tân Châu và Châu Đốc", Đài Nam bộ dự báo.

Nước từ thượng nguồn về ít trong khi xâm nhập mặn vào mùa khô có khả năng đến sớm, từ đầu tháng 2.2027 và cao điểm xảy ra vào các đợt triều cường tháng 4 - 5. Khả năng ranh mặn 4‰ có thể lấn sâu 90 - 125 km trên hệ thống Vàm Cỏ; 85 - 90 km trên sông Cửa Tiểu; 70 - 75 km trên sông Cửa Đại; từ 70 - 80 km trên sông Hàm Luông; 55 - 60 km trên sông Cổ Chiên và 55 - 62 km trên sông Hậu.

Rủi ro với nguồn nước sông Mê Kông không chỉ đến từ nắng nóng và khô hạn do El Nino mà còn bị chi phối từ hoạt động tích nước của các đập thủy điện thượng nguồn. Các số liệu quan trắc ở Thái Lan cho thấy trong tháng 7, dòng chảy tự nhiên giảm 36% so với bình thường vì các đập thủy điện thượng nguồn tích nước. Các chuyên gia cảnh báo khi bước vào mùa khô tình trạng có thể còn trầm trọng hơn. Nếu mùa mưa kết thúc sớm, lượng nước trong đất, sông rạch, hồ chứa và các hệ thống trữ nước sẽ không được bổ sung đầy đủ. Khi đó, bước sang mùa khô, nền nhiệt cao hơn cùng nhu cầu tưới tiêu, sinh hoạt và sản xuất tăng sẽ khiến tốc độ tiêu hao nguồn nước nhanh hơn.

Mùa hạn mặn ở ĐBSCL cũng là lúc người dân miền Tây đang trong giai đoạn canh tác lúa đông xuân - vụ lúa lớn nhất trong năm. Trong kịch bản rủi ro rất cao, cơ quan chức năng ước tính khoảng 350.000 ha lúa đông xuân bị ảnh hưởng. Đối với cây ăn trái, đáng chú ý nhất là giai đoạn sầu riêng vụ nghịch. Sầu riêng là loại cây rất nhạy cảm với độ mặn. Còn nhớ vào năm 2024 (El Nino mạnh), sầu riêng vụ nghịch có giá gần 200.000 đồng/kg. Năm đó nhiều nhà vườn ở ĐBSCL, miền Đông và Tây nguyên thiếu nước; các chủ vườn phải chọn cách tỉa bỏ trái và cành nhánh để giảm thất thoát nước, giữ cây cho những vụ sau. Một số vườn ở ĐBSCL bị nhiễm mặn khiến cây chết hoặc giảm năng suất trong những vụ sau.

Dù rủi ro do thiếu nước ngọt đối với hoạt động sản xuất nông nghiệp và cả công nghiệp là rất lớn nhưng theo các chuyên gia, vấn đề cần quan tâm nhất chính là nguồn nước ngọt phục vụ cho sinh hoạt, đặc biệt là cho người dân vùng ven biển. Trong thời gian qua, tại khu vực miền Đông dù đang trong mùa mưa nhưng đã xuất hiện tình trạng căng thẳng nguồn nước phục vụ cho sinh hoạt khi mực nước một số hồ thủy điện và thủy lợi thấp. Điều này khiến nhiều người lo ngại khi bước vào giai đoạn El Nino đỉnh điểm.

Thời gian chuẩn bị ứng phó không còn nhiều

Siêu El Nino sẽ khiến thời tiết càng bất thường và cực đoan hơn. Hiện còn khoảng hơn 2 tháng nữa mùa mưa ở Nam bộ mới kết thúc, và chúng ta cần chuẩn bị ứng phó ngay từ bây giờ. Các chuyên gia lưu ý cần nghiêm túc nhìn nhận thời gian để chuẩn bị ứng phó không còn nhiều vì khả năng mưa nhiều chỉ còn tập trung trong tháng 9 và giảm dần từ tháng 10. Điều này cũng đồng nghĩa với giai đoạn "vàng" để chuẩn bị của người dân Nam bộ chỉ còn hơn 1 tháng.

Bài học kinh nghiệm được nhiều chuyên gia so sánh áp dụng ứng phó là giai đoạn siêu El Nino 2015 - 2016. Khi đó, nguồn nước từ thượng nguồn Mê Kông về ĐBSCL cũng thiếu hụt khoảng 25 - 30% so với trung bình nhiều năm. Ranh mặn 4‰ khi đó lấn sâu 60 - 73 km tại các cửa sông Cửu Long và 65 - 68 km trên sông Cái Lớn. Có đến 10/13 tỉnh, thành ĐBSCL khi đó công bố tình trạng thiên tai hạn hán, xâm nhập mặn. Từ kinh nghiệm đó, chúng ta đã ứng phó thành công El Nino giai đoạn 2023 - 2024. Do vậy, khả năng cao một lần nữa VN sẽ vượt qua thách thức khắc nghiệt này. Vì vậy, câu chuyện của mùa khô tới không nên chỉ là "El Nino sẽ gây hạn mặn đến đâu", mà quan trọng hơn là chúng ta có thể tận dụng được bao nhiêu thời gian cảnh báo để giảm thiểu thiệt hại.

ẢNH: LÊ LÂM

Nhiều chuyên gia có chung khuyến cáo ưu tiên cao nhất là nước ngọt phục vụ sinh hoạt của người dân và sau đó là sản xuất. Ngay tại thời điểm này, bản thân mỗi hộ dân cần chủ động tích trữ nước ngọt bằng tất cả các dụng cụ và phương tiện có thể tận dụng được. Trong sản xuất, đặc biệt là lúa, cần áp dụng giải pháp né hạn mặn bằng việc thay đổi lịch thời vụ, bên cạnh đó là sử dụng các giống ngắn ngày, giống chịu hạn, kháng mặn. Đối với nhà vườn trồng cây ăn trái cần tranh thủ nạo vét ao, mương để tích trữ nước, áp dụng các biện pháp kỹ thuật giữ ẩm cho đất, cắt giảm cành nhánh để hạn chế nước bốc hơi trong giai đoạn cao điểm mùa khô. Đối với chính quyền các địa phương cần kiểm tra, tu bổ các công trình thủy lợi, cống đập ngăn mặn giữ ngọt…

Ông Trần Văn Hưng, Phó giám đốc Đài Nam bộ, lưu ý: Khu vực Nam bộ sẽ bước vào thời kỳ mùa khô ngay trong những tháng cuối năm 2026. Mưa giảm nhanh, nắng mạnh xuất hiện sớm sẽ gia tăng nguy cơ thiếu nước, hạn hán và xâm nhập mặn tại ĐBSCL. Do đó ngành nông nghiệp và người dân cần chủ động các phương án tích trữ và sử dụng nước hợp lý. Đặc biệt các tỉnh ven biển có nguy cơ chịu tác động nặng nhất do mùa khô hạn kéo dài, thiếu nước ngọt và xâm nhập mặn. "Dù tổng lượng mưa có xu hướng giảm, nhưng cũng có nguy cơ xảy ra các trận mưa giông cường độ lớn trong thời gian ngắn, kèm lốc, sét và gió giật mạnh gây thiệt hại về người và tài sản", ông Hưng cảnh báo.

Chính quyền các địa phương cũng được yêu cầu theo dõi chặt chẽ các bản tin dự báo, cảnh báo khí tượng thủy văn để chủ động xây dựng kế hoạch điều tiết và tích trữ nguồn nước, đặc biệt tại các khu vực thường xuyên thiếu nước. Bên cạnh đó, rà soát phương án phòng chống hạn hán, xâm nhập mặn và nguy cơ cháy rừng. Đối với người dân, cần sử dụng nước tiết kiệm và chủ động dự trữ nước sinh hoạt ở những nơi có nguy cơ thiếu nước. Hạn chế làm việc ngoài trời vào thời điểm nắng nóng gay gắt, bổ sung đủ nước và theo dõi sức khỏe.