Ứng phó 'siêu El Nino' thế nào?

El Nino đến nhanh, cường độ mạnh

Ngày 11.6, Cục Quản lý đại dương và khí quyển Mỹ (NOAA) xác nhận El Nino đã xuất hiện khi nhiệt độ mặt nước biển khu vực trung tâm Nino 3,4 là 0,7°C, các khu vực lân cận mức nhiệt ghi nhận lên tới 2,1°C. Đáng chú ý, El Nino sẽ tiếp tục mạnh lên trong thời gian tới và đạt cường độ cao nhất từ tháng 11.2026 kéo dài đến tháng 1.2027. Có 63% khả năng nhiệt độ bề mặt nước biển ở khu vực Nino 3,4 sẽ đạt thậm chí vượt mức 2°C và biến sự kiện lần này vào hàng những "siêu El Nino" mạnh nhất trong lịch sử kể từ năm 1950.

ẢNH: DUY TÂN

VN và các nước Đông Nam Á là một trong những khu vực chịu nhiều tác động. Chính vì vậy Tổ chức Khí tượng thế giới (WMO) cũng phát hành một bản tin cảnh báo riêng cho khu vực này. Theo đó, trong giai đoạn từ tháng 6 - 8, trên hầu hết các khu vực Đông Nam Á nhiệt độ được dự báo trên mức trung bình các năm. Gió mùa tây nam ở VN và Lào bắt đầu muộn hơn so với trung bình nhiều năm, còn các khu vực khác ở Đông Nam Á chỉ gần mức trung bình và cường độ tương đối yếu. Trong giai đoạn từ nay đến tháng 8, tần suất bão nhiệt đới được dự báo sẽ ở mức dưới trung bình đến gần mức trung bình trên toàn khu vực.

So với các dự báo đầu năm nay, El Nino hình thành sớm hơn khoảng 2 tháng. Ông Mai Văn Khiêm, Giám đốc Trung tâm dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (DBKTTVQG), đánh giá nhiều khả năng El Nino lần này có cường độ tương đương với 10 năm trước, năm 2015 - 2016 là một trong những El Nino mạnh, gây ra nắng nóng kéo dài và khốc liệt. Cụ thể, năm 2015 cả nước xuất hiện các đợt nắng nóng dài nhất theo khu vực là 32 ngày ở nam Trung bộ, 36 ngày ở trung Trung bộ và 39 ngày ở bắc Trung bộ. Trong đó, nhiệt độ cao nhất tại bắc Trung bộ phổ biến từ 39 - 41°C, với nhiệt độ cao nhất năm 2015 được ghi nhận tại trạm Con Cuông (Nghệ An) lên tới 42,7°C.

Dự báo từ nay đến cuối năm 2026, nền nhiệt độ ở các khu vực trên phạm vi toàn quốc cao hơn trung bình nhiều năm từ 0,5 - 1,5°C. Riêng tháng 10 - 12, nhiệt độ có thể cao hơn từ 1 - 2°C. Trong tháng còn lại mùa hè năm nay, nắng nóng ở miền Bắc và miền Trung tiếp tục xuất hiện nhiều hơn so với trung bình nhiều năm và có thể xuất hiện nhiệt độ nắng nóng vượt kỷ lục lịch sử. Ngoài ra, El Nino thường gây thiếu hụt lượng mưa trong hầu hết các vùng của cả nước phổ biến từ 25 - 50%, tác động rõ rệt nhất là các khu vực duyên hải nam Trung bộ, cao nguyên Trung bộ và Nam bộ, nguy cơ cao xảy ra khô hạn cục bộ hoặc diện rộng.

Dù hiện nay El Nino mới xuất hiện nhưng theo ghi nhận của Trung tâm DBKTTVQG, trong thời kỳ từ ngày 11.5 - 10.6, nhiệt độ trung bình trên hầu khắp cả nước phổ biến cao hơn so với trung bình nhiều năm cùng thời kỳ từ 0,5 - 1,5°C. Riêng khu vực đông Bắc bộ, Thanh Hóa đến Quảng Ngãi phổ biến cao hơn từ 1,5 - 2,5°C, có nơi cao hơn. Khu vực Bắc bộ, Thanh Hóa - Huế và duyên hải nam Trung bộ xuất hiện 3 đợt nắng nóng diện rộng với nhiệt độ phổ biến 36 - 39°C, có nơi trên 40°C. Trong đó, đáng chú ý tại Quảng Ngãi đã ghi nhận nhiệt độ cao nhất ngày 8.6 là 40,5°C, bằng giá trị cao nhất lịch sử trong 2 lần là năm 1983 và năm 2021.

Trong các năm El Nino, số lượng bão hoạt động trên Biển Đông giảm rõ rệt. Điển hình năm 2015, Biển Đông chỉ có 5 cơn bão và 2 áp thấp nhiệt đới, tương đương khoảng 50% so với trung bình nhiều năm. Tuy vậy, trong điều kiện El Nino, lượng mưa có xu thế giảm nhưng có thể xuất hiện những kỷ lục về lượng mưa lớn nhất trong 24 giờ. Ví dụ, mưa lớn lịch sử vào cuối tháng 7.2015 tại Quảng Ninh, xa hơn vào tháng 9.2009 xuất hiện đợt lũ lịch sử sau cơn bão số 9 (Ketsana) tại các tỉnh Quảng Nam - Quảng Ngãi.

Thiệt hại lớn về môi trường, kinh tế

Thạc sĩ Lê Thị Xuân Lan, chuyên gia khí tượng thủy văn, dự báo trước mắt El Nino sẽ làm cho giai đoạn cao điểm mùa khô tháng 7 - 8 sắp tới ở miền Trung sẽ gay gắt hơn rất nhiều so với trung bình nhiều năm. Nhiều khả năng các mức nhiệt lịch sử mới sẽ được ghi nhận mốc 43 - 44°C. Mùa mưa đến trễ và kết thúc sớm. Vì thế, bà Lan khuyến cáo người dân, chính quyền địa phương cần chuẩn bị các phương án tích trữ nước phục vụ cho sản xuất và sinh hoạt sớm.

Trong khi đó, Nam bộ và ĐBSCL là một trong những khu vực bị tác động nặng nề nhất của El Nino và biến đổi khí hậu. Thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện, chuyên gia về đa dạng sinh học ĐBSCL, nhận định: El Nino không chỉ gây mưa ít, nắng nóng, khô hạn gay gắt, xâm nhập mặn sâu mà còn tác động nhiều mặt khác về nguồn nước sông Mê Kông và sụt lún đất...

ẢNH: XUÂN LAM

Hiện nay lưu vực sông Mê Kông và ĐBSCL đang bước vào mùa mưa và mùa lũ hằng năm. Do sự hiện diện của El Nino và có thể đạt cường độ mạnh kỷ lục nên mùa mưa năm nay sẽ ít mưa trên toàn lưu vực Mê Kông, bao gồm cả Trung Quốc, Lào, Thái Lan, Campuchia và tại ĐBSCL. Do vậy, mùa lũ năm nay (tháng 7 - 12) sẽ về muộn và thấp. Thông thường mực nước mùa lũ bắt đầu vào đầu tháng 7 dương lịch, đạt đỉnh tháng 10 và bắt đầu hạ thấp đến cuối tháng 12 thì chuyển sang mùa khô. Tuy nhiên trong những năm El Nino mạnh xảy ra ngay trong mùa mưa thì vào đầu mùa các hồ thủy điện sẽ tăng cường tích nước, đến khi đầy thì mới xả ra phát điện làm cho nước về ĐBSCL rất chậm. Mùa lũ thấp và muộn năm nay sẽ ảnh hưởng đến vùng đầu nguồn, đặc biệt các sinh kế dựa vào mùa lũ như nuôi cá trên đồng, hoạt động du lịch mùa nước nổi. Phù sa và cát sẽ về ít do dòng chảy yếu không tải nổi.

Với dự báo El Nino mạnh kỷ lục trong 75 năm thì mùa khô năm sau tình hình khô hạn và xâm nhập mặn sẽ gay gắt đối với ĐBSCL, chia làm 2 vùng. Thứ nhất, vùng cửa sông Cửu Long - khu vực ven biển phía đông khu vực địa giới hành chính cũ từ Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng. Mặn sẽ xâm nhập sâu vào nội địa theo các cửa sông Cửu Long có thể bằng với mùa khô 2016 (khoảng 90 - 100 km). Khi mực nước sông Mê Kông thấp vào mùa khô không đủ độ sâu để vận hành tua-bin bên dưới đập thủy điện thì đập sẽ phải đóng để chờ tích nước cho đủ độ sâu (khoảng 22 m). Đập trên đóng thì đập dưới phải chờ, vì vậy nước đi qua chuỗi đập rất lâu. Điều này có nghĩa là khi có khô hạn cực đoan thì thủy điện sẽ làm tình hình tồi tệ thêm.

Vùng thứ hai là bán đảo Cà Mau gồm Bạc Liêu (cũ), Cà Mau, một phần Kiên Giang (cũ). Đây là vùng nhận rất ít hoặc không có nước từ sông Hậu mà chủ yếu là nước mưa. Với tình hình dự báo mùa mưa ít nước và mùa khô nắng hạn lịch sử thì vùng này sẽ bị ảnh hưởng nặng nề nhất.

Đáng chú ý, nắng nóng và khô hạn kéo dài có thể sẽ kéo theo tình trạng sụt lún đất nghiêm trọng trong các vùng ngọt hóa. Cụ thể tại 2 vùng Gò Công thuộc Tiền Giang cũ và Trần Văn Thời thuộc Cà Mau đã xảy ra sụt lún đất bề mặt khoảng hơn 1.000 điểm mỗi nơi, gây hư hại đường sá, nhà cửa. Hiện tượng này đã xảy ra hai lần vào mùa khô 2016 và 2020 trong những năm El Nino nắng hạn cực đoan. Nguyên nhân là 2 vùng này trước đây trong điều kiện tự nhiên thì mùa mưa có nước ngọt, sang mùa khô khi nước ngọt bốc hơi thì còn lại nước lợ (nước ngọt pha với nước mặn). Vì nước mặn được vào tự do trong mùa khô nên vùng này luôn được giữ ẩm.

Sau khi có đê bao khép kín để trữ ngọt từ mùa mưa sang mùa khô để ngọt hóa quanh năm thì nước mặn không còn vào được nữa. Khi gặp mùa khô có El Nino gay gắt thì lượng nước ngọt ít ỏi sẽ bốc hơi hết vào đầu mùa khô (tháng 1 - 2), trong khi nước mặn không còn vào được thì dẫn đến khô hạn tuyệt đối. "Khi bị khô hạn tuyệt đối thì lớp đất bề mặt (khoảng 3 m) bị co ngót thể tích gây sụt lún toàn vùng bên trong đê bao và gây hư hại đường sá, nhà cửa", thạc sĩ Nguyễn Hữu Thiện cảnh báo.

"Né" đỡ thiệt hại hơn là chống siêu El Nino?

Ông Nguyễn Hữu Thiện nhấn mạnh: Giải pháp tốt nhất là "né" siêu El Nino, chúng ta đã có bài học kinh nghiệm cho việc này. Cụ thể, trong sự kiện siêu El Nino 10 năm trước, chúng ta cố ngăn mặn, chống hạn và kết quả là năm 2016 diện tích lúa bị thiệt hại lên đến 160.000 ha. Vào năm 2020 chúng ta chuyển từ chống sang "né" El Nino nên không có thiệt hại nào đáng kể liên quan đến đất lúa. "Từ kinh nghiệm trên, khuyến cáo quan trọng đối với vùng cửa sông Cửu Long và bán đảo Cà Mau nên dời lịch canh tác để né hạn, mặn. Việc ngăn mặn trong tình huống El Nino cực đoan là không có tác dụng. Vì có ngăn được mặn từ biển vào thì bên trong cũng không có nước và kèm theo nguy cơ sụt lún đất như đã phân tích ở trên", ông Thiện khuyến cáo.

Nhìn lại El Nino 10 năm trước, theo số liệu của Hiệp hội Ngành hàng lúa gạo VN (VIETRISA), năm 2016 El Nino đã làm thiệt hại 700.000 tấn lúa và xuất khẩu gạo của VN giảm còn chỉ trên 4 triệu tấn. Từ kinh nghiệm này, năm 2021, VN đã ứng phó hiệu quả tác động El Nino bằng cách né hạn mặn. Từ đó, VIETRISA khuyến nghị ngay từ bây giờ các địa phương cần rà soát, tu bổ công trình thủy lợi, lên kế hoạch dịch chuyển thời vụ, chuyển đổi cơ cấu cây trồng trên đất lúa hoặc vụ lúa kém hiệu quả. Sử dụng kinh phí hỗ trợ đất lúa của nhà nước cho nâng cấp thủy nông nội đồng để chủ động tưới tiêu.

Các chuyên gia đều cho rằng vấn đề quan trọng nhất với người dân ĐBSCL và các khu vực bị ảnh hưởng như Tây nguyên và các tỉnh miền Trung là nước phục vụ sinh hoạt. Ưu tiên giải pháp nước sinh hoạt cho các vùng có nguy cơ thiếu nước bằng mọi cách có thể.

PGS-TS Lê Anh Tuấn, nguyên Phó viện trưởng Viện Nghiên cứu biến đổi khí hậu (ĐH Cần Thơ), nói rằng việc chuẩn bị đối phó siêu El Nino sẽ rất gian nan và tốn kém. Ngay từ bây giờ, ngành nông nghiệp và môi trường phải liên tục theo dõi, cảnh báo các biến động về thời tiết và thủy văn, cần thiết điều chỉnh lịch thời vụ và chuyển đổi cây trồng theo hướng giảm tiêu thụ nước. Nếu cần, thậm chí phải cắt giảm canh tác lúa mùa khô, gia tăng tích nước dự trữ càng nhiều càng tốt ở các vùng trũng và có các kịch bản phân phối nước, ưu tiên nước sinh hoạt, chăn nuôi cho các vùng ven biển và khô hạn khác. Đồng thời kêu gọi mọi người dân phải tăng cường tiết kiệm nước, tái sử dụng nước, trữ nước trong nhà và cộng đồng... bằng mọi phương tiện.