Văn chương có nhất thiết phải chữa lành?

Sáng 17.10, tại Nhà sách Kim Đồng (TP.HCM), buổi giao lưu ra mắt tiểu thuyết Xứ sở Vô Danh của nhà văn Pháp gốc Việt Doan Bui mở ra cuộc đối thoại về những vấn đề tưởng chừng riêng tư nhưng có sức gợi rộng lớn: nỗi đau mất người thân, ký ức và cách con người ứng xử trước tổn thương của người khác. Từ góc nhìn của văn chương, những câu hỏi ấy không nhất thiết cần một lời giải mà có thể trở thành điểm khởi đầu cho sự suy ngẫm và đồng cảm.

Khi nỗi đau riêng trở thành câu chuyện của nhiều người

Xứ sở Vô Danh bắt đầu từ bi kịch của một người mẹ mất con gái khi em bé mới 15 ngày tuổi. Sau biến cố, người mẹ viết bản thảo Truyện của Mê-Linh như một cách níu giữ hình bóng con, đồng thời tìm đường đi vào vùng ký ức đau thương mà chính cô cũng khó gọi tên. Nhưng khi bản thảo trở thành điều không thể đối diện, cô quyết định vứt bỏ nó, để rồi nhận ra quá khứ không thể đơn giản bị gạt khỏi cuộc đời.

ẢNH: XUÂN NHI

Từ câu chuyện ấy, Doan Bui mở rộng suy tư về tình mẫu tử, mặc cảm, sự im lặng và những kỳ vọng của xã hội đối với người đang chịu mất mát. Người mẹ không chỉ đau đớn vì mất con mà còn phải đối diện với áp lực trở lại cuộc sống bình thường, tiếp tục làm việc, suy nghĩ tích cực và bước qua biến cố.

Tại buổi giao lưu, PGS-TS Phạm Văn Quang, giảng viên cao cấp Trường ĐH Khoa học xã hội và nhân văn, ĐH Quốc gia TP.HCM, nhận định cái chết vốn là chủ đề lâu đời trong văn chương. Tuy nhiên, điều đáng chú ý không chỉ nằm ở cách tác phẩm khắc họa nỗi đau mà còn ở khả năng để câu chuyện riêng tư chạm đến trải nghiệm của người khác.

Theo ông, viết văn là hoạt động sáng tạo mang tính cá nhân, nhưng khi tác phẩm đến với độc giả, nó đồng thời đặt ra câu hỏi về khả năng sẻ chia và những giá trị văn chương có thể mang lại. Đọc Xứ sở Vô Danh, ông đặc biệt chú ý đến lời giải thích của tác giả về mục đích viết sách: “Cuốn sách này không có viết để xin được an ủi, cuốn sách này viết để được xoa dịu”, ông trích dẫn từ tác phẩm.

Sự phân biệt ấy gợi ra một cách nhìn khác về việc viết và đọc văn chương. Tác phẩm không nhất thiết phải biến nỗi đau thành câu chuyện có kết thúc trọn vẹn hay đưa ra bài học để độc giả áp dụng vào đời sống. Đôi khi, tìm được ngôn ngữ để diễn tả điều tưởng như không thể nói thành lời đã là cách để con người tiếp tục sống cùng ký ức.

Văn chương không có nghĩa vụ chữa lành

Từ câu hỏi liệu văn chương có thể giúp con người vượt qua mất mát, PGS-TS Phạm Văn Quang cho rằng cần nhìn nhận thận trọng khái niệm “văn chương chữa lành”. Theo ông, văn chương không có nhiệm vụ giải đáp mọi vấn đề trong đời sống nội tâm hay đưa con người ra khỏi tổn thương bằng những lời khuyên có sẵn.

Việc tác giả không đưa ra lời giải cũng không đồng nghĩa tác phẩm thiếu hụt. Nhà văn có thể đặt ra những câu hỏi, những chất vấn để độc giả suy ngẫm về cuộc đời mình, những đau thương đã trải qua, tình mẫu tử và cách con người ứng xử với nhau trong xã hội đương đại.

ẢNH: NXB KIM ĐỒNG

Ở góc độ này, giá trị của Xứ sở Vô Danh không nằm ở việc chỉ dẫn độc giả phải vượt qua nỗi đau như thế nào, mà ở khả năng mở ra không gian để những cảm xúc phức tạp được hiện diện, kể cả những mâu thuẫn, trạng thái khó chấp nhận và điều không dễ diễn đạt bằng ngôn ngữ thông thường.