Vì sao doanh nghiệp chưa mặn mà mua bán điện trực tiếp?

Có cơ chế DPPA nhưng không ai mua bán

Ngày 28.3, trao đổi với báo chí ở TP.HCM về một số vấn đề trong ngành năng lượng tái tạo tại VN, một số nhà đầu tư trong và ngoài nước bày tỏ lo ngại mục tiêu tăng công suất năng lượng tái tạo theo Quy hoạch Điện 8 điều chỉnh "quá thách thức" khi các chính sách và triển khai chính sách đang khiến ngành này chững lại, thậm chí có nguy cơ thụt lùi.

Ảnh: Gia Hân

Theo Nghị định 57 ngày 5.3.2025 quy định cơ chế mua bán điện trực tiếp giữa đơn vị phát điện năng lượng tái tạo và khách hàng sử dụng điện lớn (cơ chế DPPA), có 2 hình thức mua bán điện trực tiếp, đó là mua bán trực tiếp giữa nhà sản xuất điện với khách hàng sử dụng điện lớn qua lưới điện kết nối riêng, 2 bên tự đàm phán thỏa thuận nhưng không vượt quá mức giá tối đa của khung giá phát điện. Phương án 2 là mua bán trực tiếp thông qua lưới điện quốc gia.

Ông Nguyễn Văn Trường, Giám đốc Công ty The Blue Circle (TBC) VN, cho rằng việc mua bán điện trực tiếp dù đã có khung chính sách định hướng, song không mấy ai mặn mà triển khai vì các lý do: Trường hợp giữa bên bán có nhà máy phát điện nằm sát bên mua là khách hàng lớn, đấu nối trực tiếp đường dây giữa 2 bên thì không thành vấn đề, nhưng xác suất xảy ra đối với các trường hợp này hầu như bằng không vì cạnh nhiều nhà máy sản xuất năng lượng mặt trời hay điện gió lại không tìm ra khách hàng lớn công suất sử dụng trung bình 200.000 kWh/tháng để mua. 

"Trong khi đó, giả sử như công ty chúng tôi muốn bán cho khách hàng sử dụng điện lớn là Samsung ở Thái Nguyên lại phải bán qua lưới điện quốc gia do Tập đoàn Điện lực VN (EVN) quản lý. Tuy nhiên, việc bán qua lưới thì chi phí đường truyền thế nào đến bây giờ cũng không rõ ràng, không ai hướng dẫn nhà đầu tư làm thế nào. EVN mua điện từ nhiều nguồn, tất nhiên họ có quyền lựa chọn mua nguồn ở đâu và bán thế nào", ông Trường dẫn chứng. Từ đó, ông đề xuất nên có chính sách giá truyền tải có thể chấp nhận được thì việc bán điện theo cơ chế DPPA mới khả thi.

Ông Nguyễn Hữu Quang, Giám đốc danh mục năng lượng sạch của Công ty quản lý quỹ Dragon Capital, nhận xét: Cơ chế DPPA mới quy định mang tính chất định hướng, thiếu hoàn toàn hướng dẫn cụ thể. Hơn nữa, quy định mua bán điện trực tiếp đã có đường dây riêng nhưng giá bán được khống chế không cao hơn khung giá phát điện Chính phủ quy định. Cụ thể, đối với năng lượng tái tạo là điện mặt trời, khung giá phát điện được ban hành năm nay theo đề xuất của EVN là tương đương năm ngoái, chỉ hơn 1.000 đồng (khung giá phát điện mặt trời mặt đất ở miền Bắc là 1.382,7 đồng/kWh; miền Trung 1.107,1 đồng/kWh và miền Nam là 1.012 đồng/kWh - PV).

"Nếu dùng đường dây của EVN, theo tôi biết thì khung giá gọi nôm na là thuê đường truyền đâu đó khoảng 2 cent/kWh (hơn 500 đồng/kWh), giá các đơn vị mua điện đang mua khoảng 8 cent/kWh (hơn 2.000 đồng/kWh). Nghĩa là nếu bán theo mức giá 8 cent/kWh theo cơ chế DPPA, trả phí thuê đường truyền thì thu về mức 6 cent/kWh. Giá bán này chỉ phù hợp với suất đầu tư mới, chứ với các nhà đầu tư điện tái tạo trước đây, chi phí đầu tư rất lớn, giá trị đầu tư cả triệu USD thì chỉ từ lỗ đến lỗ rất nặng. Đó cũng là lý do ít người mặn mà với cơ chế DPPA", ông Quang nói thẳng.

Chính sách thay đổi, mục tiêu đề ra khó đạt

Các nhà đầu tư đều có chung nhận định vướng mắc trong cơ chế DPPA là không lớn, nếu Bộ Công thương hướng dẫn cụ thể và "có thiện chí" giữa các bên. Cụ thể, giá mua bán trực tiếp giữa hai bên nên cho tự thỏa thuận, không nên áp theo khung giá nhà nước ban hành. Còn nếu không tháo gỡ kịp thời thì có thể ảnh hưởng đến mục tiêu về điện sạch.

Ông Nguyễn Hữu Quang phân tích: "Giai đoạn 2017 - 2021, với chính sách giá FIT ưu đãi, thời gian phát triển các dự án điện tương đối ngắn, khoảng 1 - 2 năm cho dự án chưa có đất và 6 - 12 tháng cho dự án có đất quy hoạch sẵn, nhà đầu tư lại không phải đàm phán giá điện, nhưng tổng sản lượng điện tái tạo giai đoạn đó cũng mới đạt 13 GW. Sang giai đoạn 2022 - 2024, hầu như không có dự án điện tái tạo mới nào do chính sách chưa rõ ràng, chưa có bảng giá điện mới và chúng ta mất đến 2 năm để các dự án điện tái tạo chuyển tiếp đàm phán giá điện với EVN. Trong khi đó, trong Quy hoạch điện 8 điều chỉnh mới đây, Bộ Công thương đề xuất tăng 56 - 90 GW điện tái tạo. Tôi cho đây là mục tiêu quá thách thức bởi giá điện lúc này phải đàm phán cần rất nhiều thời gian, tỷ suất hoàn vốn nội bộ yêu cầu không vượt quá 12%, thời gian phát triển dự án để phù hợp với các luật mới được ban hành về yêu cầu lựa chọn nhà đầu tư, phát triển quỹ đất, đàm phán giá, thu xếp tài chính… mất rất nhiều thời gian".

Đại diện một nhà đầu tư trong nước cũng đồng tình rằng các cơ chế mới với kỳ vọng thu hút đầu tư vào ngành điện theo Quy hoạch Điện 8 càng khó thực hiện. Đặc biệt là việc hồi tố giá FIT đối với các dự án điện tái tạo đã vận hành thương mại (COD). Cụ thể, Bộ Công thương đề xuất EVN cùng các chủ đầu tư dự án xác định lại điều kiện hưởng giá FIT. Những dự án không đáp ứng đủ điều kiện sẽ phải xác định lại giá mua bán điện theo quy định. Với các dự án này, EVN sẽ báo cáo cơ quan có thẩm quyền để làm căn cứ bù trừ thanh toán tiền mua điện. Nếu tính lại giá điện, giá bán điện của các dự án sẽ giảm 24 - 47% so với mức giá mà EVN đang mua.

Ông Trần Minh Tiến, Tổng giám đốc Công ty CP Quang điện Phú Khánh, chia sẻ nhà đầu tư và cả EVN trước đây không làm sai, đều làm theo quy trình do Bộ Công thương hướng dẫn. Trong đó, hợp đồng mua bán hoàn toàn không có quy định phải có biên bản nghiệm thu hoàn thành (CCA) trước vận hành thương mại (COD). Xưa nay, hơn 90% dự án điện tái tạo tại VN đều theo quy trình vận hành thương mại trước, biên bản nghiệm thu sau. Nay đưa ra quy định, rồi áp dụng hồi tố sẽ ảnh hưởng lớn đến nhà đầu tư đã vận hành lâu nay và khiến nhà đầu tư muốn đầu tư dự án mới "chùn bước". 

"Chúng tôi là những nhà đầu tư năng lượng tái tạo rất sớm. Từ khi có thông tin hồi tố giá mua điện, chúng tôi đang đàm phán mua lại một số dự án điện tái tạo tại VN nhưng phải tạm ngưng. Các dự án đang làm đến lúc này cũng quyết định tạm ngưng phát triển tiếp, nếu bán được thì bán hết. Đây là tình thế bắt buộc vì lỗ quá nặng. Giá bán điện từ 8,5 cent/kWh giảm về còn 3 cent/kWh, theo giá tạm tính thời gian quá dài. Khoản này không đủ trả lương, nợ ngân hàng... Với chính sách thay đổi như hiện nay, nhìn một cách tổng thể, ta khó thu hút nhà đầu tư mới vào ngành năng lượng tái tạo như chiến lược đề ra", ông Tiến nói.