Vì sao doanh nghiệp 'khai sinh dễ, khai tử khó'?

Hàng loạt DN "chết" trên thực tế nhưng vẫn "sống" trên hệ thống

Khâu gian nan nhất trong quá trình đóng cửa DN được nhiều người xác định là quyết toán thuế và đóng mã số thuế. Thế nên nhiều DN rơi vào tình trạng "chết lâm sàng", tức là đã ngừng hoạt động nhưng không thể giải thể dứt điểm vì đợi kiểm tra thuế. Anh Nguyễn Văn T., nguyên giám đốc một công ty thương mại dịch vụ tại TP.HCM, kể sau đại dịch Covid-19 khó khăn, năm 2022 công ty anh ngừng hoạt động. "Công ty có quy mô nhỏ, không nợ ngân hàng, không nợ lương công nhân, nhưng thủ tục đóng mã số thuế kéo dài hơn 1 năm vẫn chưa xong. Nguyên nhân là do cơ quan thuế liên tục yêu cầu giải trình, bổ sung hóa đơn, chứng từ từ nhiều năm trước. Trong thời gian chờ đợi, dù không phát sinh doanh thu, tôi vẫn phải thuê kế toán dịch vụ duy trì báo cáo thuế định kỳ để tránh bị phạt, tốn thêm hàng chục triệu đồng chi phí duy trì "xác" công ty", anh T. cho hay.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Một trường hợp khác phản ánh về Báo Thanh Niên là DN thành lập năm 2020, dừng kinh doanh sau khoảng 2 năm nhưng không làm thủ tục chấm dứt mã số thuế. Năm nay 2026, muốn đóng mã số thuế, bà Phan Thu Thanh (TP.HCM) cho biết phải chi khoảng 30 triệu đồng cho lệ phí môn bài, tiền chậm nộp và phạt chậm nộp hồ sơ khai thuế, chưa kể thời gian tìm lại chứng từ cũ. Tương tự, bà Hà Phạm (TP.HCM) nói lập công ty từ năm 2014, đến 2016 ngừng hoạt động do không hiệu quả và cũng không thông báo cho cơ quan đăng ký DN. Trong năm đó, cơ quan thuế có đến kiểm tra thì thông báo không hoạt động tại địa chỉ đăng ký và cũng không phát sinh doanh thu hay hóa đơn, không bị nợ thuế. Nhưng nay muốn giải thể, DN được yêu cầu phải đóng thuế môn bài và tiền lãi chậm nộp 10 năm và các khoản phạt khác, trước mắt có thể tốn khoảng 53 triệu đồng.

Theo luật sư Nguyễn Quốc Toản, Giám đốc Hãng luật IAM, hiện có một khoảng cách khá lớn giữa "ngừng kinh doanh trên thực tế" và "chấm dứt tồn tại về pháp lý". Đáng chú ý, từ ngày 1.7.2026, hệ thống trạng thái mã số thuế quy định rõ trạng thái 03 là "người nộp thuế ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn thành thủ tục chấm dứt hiệu lực mã số thuế"; trạng thái 06 là "người nộp thuế không hoạt động tại địa chỉ đã đăng ký". "Đây là hai trạng thái rất đáng chú ý khi nhìn vào câu chuyện DN rời thị trường nhưng chưa biến mất khỏi hệ thống", luật sư Toản lưu ý.

Số liệu Bộ Tài chính công bố cho thấy số người ngừng nộp thuế, nghỉ hoạt động lũy kế khoảng 1,1 triệu trường hợp. Riêng trong chiến dịch "Làm sạch mã số thuế", ngành thuế xác định hơn 617.000 DN thuộc diện rà soát. Trong đó, gần 292.000 DN đã ngừng hoạt động nhưng chưa hoàn tất thủ tục giải thể; 325.500 DN không còn hoạt động tại địa chỉ đăng ký và đang có nợ thuế. "Có thể thấy số DN đã "chết" nhưng chưa được xóa khỏi hệ thống rất lớn. Qua tư vấn, tôi thấy vấn đề thường kéo dài quá trình giải thể của DN gồm hóa đơn đầu vào, chi phí nhân công, chứng từ thất lạc, giao dịch qua tài khoản ngân hàng. Như vậy, một khoản thuế nhỏ, một tờ khai chưa nộp, một khoản tiền chậm nộp hay một bộ chứng từ thất lạc có thể trở thành điểm nghẽn lớn khi DN muốn đóng mã số thuế", luật sư Toản cho biết.

Luật sư Hoàng Hà (Đoàn luật sư TP.HCM) thừa nhận ở góc độ môi trường kinh doanh, đây là tình trạng đáng lưu ý, song cũng cần nhìn một cách cân bằng, bởi không phải mọi khoản chi phí phát sinh khi giải thể đều bất hợp lý. Nguyên tắc là DN vẫn phải hoàn thành nghĩa vụ thuế, xử lý hóa đơn, sổ sách, các khoản nợ và chịu trách nhiệm đối với vi phạm đã phát sinh. Nhưng điều đáng lo là có những DN thực tế đã ngừng hoạt động nhiều năm, không còn doanh thu, tài sản hoặc hoạt động kinh doanh đáng kể, nhưng muốn chấm dứt pháp nhân lại phải bỏ ra hàng chục, thậm chí hàng trăm triệu đồng để phục dựng hồ sơ, xử lý các vi phạm hành chính tích tụ và thuê dịch vụ chuyên môn. Như vậy, khi chi phí "khai tử" vượt quá khả năng của một DN đã thất bại, họ rất dễ tiếp tục lựa chọn bỏ mặc DN.

"Nếu hàng trăm nghìn DN "chết" trên thực tế nhưng "sống" trên hệ thống, thì đó không chỉ là vấn đề ý thức tuân thủ của DN mà còn là tín hiệu cần xem lại cơ chế rút lui khỏi thị trường. Nhà nước nên phân loại theo mức độ rủi ro và nghiên cứu thủ tục xử lý đơn giản hơn đối với DN đã ngừng hoạt động thực tế, không nợ thuế, không tranh chấp và không có dấu hiệu gian lận", luật sư Hà nêu quan điểm.

3 giải pháp để DN rút lui nhẹ nhàng

Từ thực tế trên, luật sư Hoàng Hà cho rằng: Chính sách phải thay đổi từ tư duy buộc DN sống lại về thủ tục rồi mới cho khai tử sang tư duy phân loại rủi ro để xử lý việc chấm dứt tồn tại. Trước hết phải thiết kế thủ tục giải thể rút gọn cho DN đã ngừng hoạt động thực tế trong thời gian dài, không còn tài sản, lao động, hóa đơn, tranh chấp, không nợ thuế hoặc chỉ còn các nghĩa vụ hành chính nhỏ và không có dấu hiệu gian lận. Với nhóm này, không nên yêu cầu phục dựng toàn bộ hồ sơ nhiều năm trước nếu dữ liệu quản lý nhà nước đã đủ để xác định nghĩa vụ.

Thứ hai, cơ quan thuế nên áp dụng quản lý theo rủi ro. Chỉ kiểm tra sau khi có dấu hiệu bất thường về hóa đơn, doanh thu, chuyển dịch tài sản, nợ thuế hoặc gian lận. Chiến dịch làm sạch mã số thuế hiện nay cũng đã đặt mục tiêu phân loại, xử lý hồ sơ đơn giản trước và tập trung nguồn lực vào hồ sơ rủi ro cao. Thứ ba, nên nghiên cứu một cơ chế khuyến khích DN tự quay lại hệ thống, chẳng hạn cho phép khắc phục hồ sơ theo thủ tục đơn giản và cân nhắc giảm mức xử phạt đối với những vi phạm hành chính thuần túy của DN đã thực tế ngừng hoạt động, có thiện chí chấm dứt pháp nhân. "Quan điểm của tôi là nhà nước vẫn phải thu đủ nghĩa vụ thực sự phát sinh và xử lý nghiêm gian lận. Nhưng với một DN đã "chết" thật sự, mục tiêu quản lý nên là đóng được hồ sơ một cách nhanh, minh bạch và dứt điểm, chứ không phải làm cho việc khai tử khó đến mức DN tiếp tục bỏ mặc", luật sư Hà nêu quan điểm.

GS-TS Mạc Quốc Anh, Phó chủ tịch kiêm Tổng thư ký Hiệp hội DN nhỏ và vừa TP.Hà Nội, nhận xét: Thủ tục đóng mã số thuế, tạm ngừng kinh doanh và giải thể vẫn là điểm khó đối với DN, đặc biệt DN nhỏ và siêu nhỏ. DN lớn có bộ phận kế toán, pháp chế hoặc thuê tư vấn nên việc xử lý các nghĩa vụ khi rút khỏi thị trường tương đối bài bản. Trong khi đó, nhiều DN nhỏ, siêu nhỏ chưa phân biệt rõ giữa "nghỉ bán hàng", "tạm ngừng kinh doanh", "chấm dứt hoạt động" và "đóng mã số thuế".

"Cần nhìn vấn đề này từ cả hai phía. DN có nghĩa vụ thì phải thực hiện, nợ thuế thì phải trả. Nhưng cũng cần phân biệt giữa trường hợp DN cố tình vi phạm, trốn tránh nghĩa vụ với trường hợp DN thực tế đã ngừng hoạt động, không còn doanh thu nhưng chưa hoàn tất thủ tục pháp lý", GS-TS Mạc Quốc Anh nhấn mạnh và đề xuất cần có quy trình rút gọn để DN có thể đóng cửa đúng pháp luật trên tinh thần gọn nhẹ, không khiến DN thấy sợ, mệt khi phải rời thị trường. Với DN thực tế không còn hoạt động, đặc biệt DN nhỏ và siêu nhỏ, có thể thiết kế quy trình trực tuyến, cho phép người nộp thuế tự tra cứu toàn bộ nghĩa vụ, hoàn thành các khoản phải nộp và nhận xác nhận chấm dứt trên hệ thống.