Vòng xoáy vé số 'mua đứt bán đoạn': Công ty xổ số có trách nhiệm xã hội?

Năm 2025, thị trường xổ số kiến thiết khu vực miền Nam ghi nhận mức tiêu thụ vé số gần như tuyệt đối, với tỷ lệ bình quân đạt 98,71%, trong đó có đến 16/21 công ty vượt mốc 100%.

Doanh thu thực tế từ xổ số truyền thống chạm ngưỡng 155.557 tỉ đồng, tăng 10,65% so với năm trước, giúp các công ty thu về hơn 20.070 tỉ đồng lợi nhuận trước thuế và đóng góp cho ngân sách nhà nước gần 52.000 tỉ đồng.

Những con số này cho thấy quy mô và hiệu quả hoạt động của ngành xổ số khu vực miền Nam. Tuy nhiên, đi cùng với đó là một vấn đề đã được nhắc đến nhiều năm nhưng chưa có thay đổi đáng kể: vị trí pháp lý và quyền lợi của người bán vé số dạo.

Hiện nay, người bán vé số dạo vẫn đang ở trong tình trạng được nhiều chuyên gia gọi là "3 không": không hợp đồng lao động, không bảo hiểm bắt buộc và không có cơ chế bảo hộ an toàn lao động.

Đây là những yếu tố cơ bản để xác lập một quan hệ lao động chính thức, nhưng lại chưa được áp dụng đối với lực lượng này.

Thực tế, người bán vé số dạo là khâu trực tiếp đưa sản phẩm đến tay người mua, hoạt động thông qua hệ thống đại lý phân phối. Tuy nhiên, trong cấu trúc hiện nay, họ không được xác định là người lao động theo nghĩa thông thường, mà chủ yếu hoạt động dựa trên thỏa thuận dân sự với đại lý vé số. Điều này dẫn đến việc các quyền lợi cơ bản không được đảm bảo một cách hệ thống.

Trao đổi với PV Thanh Niên, PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội (SocialLife), cho biết tại một số địa phương như Đà Nẵng, các chủ đại lý đã có những thực hành hỗ trợ người bán vé số dạo, như bố trí chỗ ở hoặc tạo điều kiện ăn uống, sinh hoạt.

Theo PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, đây là những mô hình cần được ghi nhận. Tuy nhiên, ông cũng cho rằng các thực hành này hiện mang tính đơn lẻ, chưa phổ biến và chưa tạo thành chuẩn chung trong toàn hệ thống.

"Chỉ riêng Đà Nẵng thôi thì không đủ", ông nói, đồng thời cho rằng các đô thị lớn như TP.HCM hay Cần Thơ... cần nghiên cứu để áp dụng rộng rãi hơn.

Theo ông Lộc, vấn đề đặt ra là các công ty xổ số là doanh nghiệp nhà nước, do đó cần thực hiện các chuẩn mực về trách nhiệm xã hội.

"Chúng ta không thể nói với đại lý rằng tôi không biết, ở đây nó nằm trong chuỗi, trong mắt xích kinh doanh của công ty xổ số. Nếu chưa có hành lang pháp lý để đưa lực lượng bán vé số vào mạng lưới an sinh chính thức, thì hoàn toàn có thể cùng nhau góp ý để điều chỉnh quy định. Đây là việc cấn thiết, chính đáng và rất nên hành động có kết quả sớm", ông nói.

Ở góc độ thực tế, nhiều người bán vé số dạo thuộc nhóm có hoàn cảnh khó khăn, lựa chọn công việc này như một nguồn thu nhập chính. Tuy nhiên, họ không có điều kiện để tham gia vào các cơ chế đối thoại hoặc tự bảo vệ quyền lợi của mình, đặc biệt là các quyền liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế.

"Không có người lao động thì làm sao công ty xổ số bán được lượng vé số lớn như vậy", ông Lộc đặt vấn đề.

Theo ông, đây là cơ sở để xem xét lại trách nhiệm của các công ty xổ số trong việc bảo vệ người lao động trong chuỗi hoạt động của mình.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Một trong những nội dung được ông Lộc đề cập là sự khác biệt giữa các địa phương trong cách vận hành. Cụ thể, có nơi cho phép trả lại vé ế, trong khi nơi khác thì không áp dụng cơ chế này. Điều đó dẫn đến sự thiếu thống nhất và có thể làm phát sinh rủi ro đối với người bán vé số dạo.

"Các công ty xổ số phải tạo ra nguyên tắc để thực hành trách nhiệm xã hội. Công ty xổ số cũng giống như các công ty khác, đặc biệt là doanh nghiệp có vốn nhà nước thì càng phải thực hiện tốt hơn", ông nói.

Cần có cơ chế ràng buộc giữa đại lý và người bán vé số dạo

Bên cạnh đó, ông Lộc cho rằng cần có cơ chế ràng buộc trách nhiệm đối với các đại lý vé số. Trong hệ thống phân phối hiện nay, đại lý đóng vai trò trung gian và có quan hệ trực tiếp với người bán vé số dạo. Do đó, cần có sự điều chỉnh để đảm bảo đại lý có trách nhiệm nhất định đối với lực lượng này.

Theo PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, nếu đại lý được hưởng lợi nhuận từ hoạt động phân phối, thì cũng cần có điều kiện để hỗ trợ ngược lại cho người bán vé số, thay vì để toàn bộ rủi ro dồn về phía người lao động.

Viện trưởng Viện Nghiên cứu Đời sống xã hội cũng cho rằng việc người bán vé số dạo không có ai quản lý và phụ thuộc vào sự tự nguyện của người kinh doanh là chưa phù hợp. Trong khi đó, nếu chỉ kêu gọi sự chung tay của xã hội mà không xác định rõ trách nhiệm của các chủ thể kinh doanh thì sẽ thiếu tính bền vững.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

"Người lao động phải được đối xử tử tế bằng công sức lao động của họ", ông Lộc nói, đồng thời nhấn mạnh rằng các hoạt động hỗ trợ từ cộng đồng chỉ nên mang tính bổ trợ, không thể thay thế cho các cơ chế đảm bảo quyền lợi chính thức.

Từ những phân tích trên, PGS-TS Nguyễn Đức Lộc đề xuất cần rà soát lại các quy định hiện hành, hướng tới sự thống nhất giữa các công ty xổ số trên cả nước. Đồng thời, cần từng bước xây dựng các tiêu chuẩn nhằm đảm bảo quyền lợi cơ bản cho người bán vé số dạo, phù hợp với vai trò của họ trong hệ thống phân phối.

Việc thiết lập các ràng buộc trách nhiệm giữa công ty xổ số và đại lý, cũng như giữa đại lý và người bán vé số dạo, theo PGS-TS Nguyễn Đức Lộc, là cần thiết để đảm bảo tính minh bạch và công bằng trong toàn bộ chuỗi hoạt động.