Vòng xoáy vé số 'mua đứt bán đoạn': Cứ chờ thiện chí của công ty xổ số?

Vé số 'ích nước lợi nhà' nhưng bỏ quên người bán

Người bán vé số dạo không có tư cách pháp lý rõ ràng nên không thuộc diện tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc, không được đóng bảo hiểm y tế theo nhóm do người sử dụng lao động hỗ trợ và đương nhiên không có bất kỳ quyền lợi nào về ốm đau, thai sản, tai nạn lao động hay hưu trí.

Năm 2025 vừa qua, ngành xổ số kiến thiết khu vực miền Nam đạt doanh thu hơn 155.000 tỉ đồng, lợi nhuận trước thuế vượt 20.000 tỉ đồng, nộp ngân sách gần 52.000 tỉ đồng. Những con số này vô cùng ấn tượng khiến ít ai quan tâm đến lực lượng lao động cốt lõi tạo ra toàn bộ doanh thu ấy. Người bán vé số dạo không có một tấm thẻ bảo hiểm y tế, không một đồng bảo hiểm xã hội, không một hợp đồng lao động nào.

Rất nhiều người già, người khuyết tật, trẻ em mồ côi, phụ nữ đơn thân... mỗi ngày rảo bước khắp phố phường, quán xá, từ sáng sớm đến tối khuya, để bán từng tờ vé số giá 10.000 đồng. 

Họ kiếm được khoảng 1.000 đồng hoa hồng mỗi tờ vé số. Bán hết 200 tờ một ngày, thu nhập khoảng 200.000 đồng. Bán không hết thì phải "ôm vé", chấp nhận lỗ vốn. Ốm đau thì tự chữa. Tai nạn thì tự lo, già yếu thì... hết đường.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Tôi hiểu rằng xổ số kiến thiết là ngành có vai trò quan trọng với ngân sách địa phương. Toàn bộ nguồn thu từ xổ số được để lại 100% cho ngân sách tỉnh, thành phố để đầu tư phát triển, y tế, giáo dục.

Riêng 3 công ty xổ số tại Cần Thơ đã nộp ngân sách chiếm hơn 24% tổng thu trên địa bàn năm 2025. Nhưng chính vì nguồn thu ấy lớn đến vậy, câu hỏi về trách nhiệm xã hội của các doanh nghiệp xổ số càng phải được đặt ra nghiêm túc hơn.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ người bán vé số dạo hiện nay hoàn toàn nằm ngoài mọi khung pháp lý về lao động. Họ không ký hợp đồng lao động với bất kỳ ai. Họ không phải là người lao động theo bộ luật Lao động 2019. Họ cũng không phải là đại lý theo nghĩa pháp lý, bởi quan hệ giữa họ với đại lý cấp 2, cấp 1 là quan hệ mua đứt bán đoạn, không có hợp đồng đại lý bằng văn bản.

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 đã mở rộng đối tượng tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện, cho phép công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên không thuộc diện bắt buộc có thể tự nguyện tham gia theo khoản 4 điều 2.

Từ ngày 1.7.2025, người tham gia bảo hiểm xã hội tự nguyện còn được hưởng thêm chế độ thai sản và bảo hiểm tai nạn lao động. Về mặt lý thuyết, người bán vé số dạo hoàn toàn có thể tự đóng bảo hiểm xã hội tự nguyện với mức thấp nhất bằng 22% chuẩn hộ nghèo khu vực nông thôn.

Nhưng hỏi một người thu nhập bấp bênh chỉ trên dưới 200.000 đồng/ngày, phải trả tiền trọ, tiền ăn, sinh hoạt phí và luôn đối diện với nguy cơ lỗ vốn vì ôm vé ế, liệu họ có đủ khả năng tự mua bảo hiểm cho mình không? Câu trả lời đã quá rõ ràng.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Cần quy định rõ mức hoa hồng tối thiểu dành cho người bán vé số dạo

Điều 3 Thông tư 138/2017/TT-BTC quy định mức chi hoa hồng đại lý do doanh nghiệp kinh doanh xổ số quyết định, tối đa không vượt quá 15% doanh thu bán vé xổ số bao gồm cả thuế giá trị gia tăng và thuế tiêu thụ đặc biệt. Con số 15% này là tổng hoa hồng cho toàn bộ hệ thống phân phối từ đại lý cấp 1 đến người bán lẻ cuối cùng.

Thông tư 138 chỉ khống chế mức trần mà không quy định mức sàn hoa hồng cho người bán dạo. Việc phân chia tỷ lệ giữa các cấp đại lý và người bán lẻ được giao cho cơ chế thị trường tự điều chỉnh. Kết quả là đại lý cấp 1 hưởng phần lớn, người bán dạo nhận phần ít ỏi còn sót lại.

Năm 2023, Hội đồng Xổ số kiến thiết khu vực miền Nam ban hành Nghị quyết 68/NQ-XSKTKVMN, trong đó đặt ra mức hoa hồng tối thiểu 10% cho người bán vé số lẻ. 

Tuy nhiên đây không phải là văn bản quy phạm pháp luật của Nhà nước mà là quy tắc điều hành và phối hợp trong hệ thống xổ số khu vực miền Nam, được các công ty thành viên triển khai trong quan hệ với đại lý.

Gần 9 năm kể từ khi Thông tư 138 có hiệu lực, quy định về hoa hồng vẫn chưa được sửa đổi theo hướng bảo vệ quyền lợi người bán lẻ (bán dạo) dù doanh thu ngành xổ số miền Nam đã tăng gấp nhiều lần so với thời điểm ban hành.

Nghị định 122/2017/NĐ-CP về cơ chế quản lý tài chính đặc thù của doanh nghiệp kinh doanh xổ số không đặt ra một chế độ an sinh riêng cho người bán vé số dạo. 

Điều 5 của nghị định này chỉ quy định một số khoản chi phí đặc thù được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, như chi trả thưởng, hoa hồng đại lý, chi phí ủy quyền trả thưởng, chi hỗ trợ phòng chống số đề, chi đóng góp hoạt động của hội đồng xổ số kiến thiết khu vực…, và không thấy có khoản chi riêng cho bảo hiểm y tế hoặc hỗ trợ an sinh đối với lực lượng bán vé số lẻ.

ẢNH: DƯƠNG TRANG

Vì vậy thay vì tiếp tục trông chờ vào thiện chí của doanh nghiệp xổ số, Bộ Tài chính cần sửa đổi Thông tư 138/2017/TT-BTC theo hướng quy định rõ mức hoa hồng tối thiểu dành cho người bán vé số dạo, tách biệt khỏi hoa hồng đại lý cấp trên.

Đồng thời, dự thảo nghị định thay thế Nghị định 122/2017/NĐ-CP đang được Bộ Tài chính xây dựng cần bổ sung nghĩa vụ bắt buộc đối với doanh nghiệp xổ số trong việc trích lợi nhuận mua bảo hiểm y tế cho người bán lẻ.

Với lợi nhuận sau thuế hàng nghìn tỉ đồng mỗi năm của từng công ty, việc dành ra một phần nhỏ để mua thẻ bảo hiểm y tế cho vài nghìn người bán dạo trên địa bàn không phải là gánh nặng tài chính mà là nghĩa vụ tối thiểu.

Một ngành kinh doanh hướng tới doanh thu gần 7 tỉ USD trong năm 2026, tự hào là "nồi cơm" cho hơn 250.000 người lao động thì không thể để chính những người nuôi sống "nồi cơm" ấy phải sống trong cảnh ở không có nhà, ăn không dám ăn, đau ốm không có tiền chạy chữa.