Vụ điểm thi bất thường ở Tuyên Quang: Phép thử niềm tin vào kỳ thi quốc gia

Trừng phạt đúng người sai và không làm tổn hại người đúng 

Một kết luận vội vàng theo hướng quy chụp cả một điểm thi phá hoại liêm chính thi cử không kém gì việc làm ngơ trước sai phạm. Bởi cả hai đều đặt số phận của những thí sinh làm bài trung thực ra ngoài tầm bảo vệ của pháp luật.

Thông báo số 356/TB-VPCP ngày 7.7.2026 kết luận của Phó thủ tướng Lê Tiến Châu về vụ việc tại điểm thi Trường THPT chuyên Tuyên Quang đã chạm đúng ranh giới ấy. Văn bản một mặt yêu cầu xử lý nghiêm minh tổ chức, cá nhân sai phạm, mặt khác nhấn mạnh phải phân hóa rõ vai trò, trách nhiệm, tính chất, mức độ vi phạm của từng chủ thể, đồng thời bảo đảm tính nhân văn trong giáo dục, không để thí sinh có năng lực thực chất bị mất cơ hội học tập. Đây không phải hai yêu cầu mâu thuẫn cần cân bằng theo kiểu thỏa hiệp, mà là hai mặt của cùng một nguyên tắc. Kỷ cương của kỳ thi chỉ có nghĩa khi nó trừng phạt đúng người sai và không làm tổn hại người đúng.

ảnh: Long Quyền

Nguyên tắc ấy không phải khẩu hiệu. Nó là nghĩa vụ pháp lý đã được quy định tại điều 2 Quy chế thi tốt nghiệp trung học phổ thông ban hành kèm Thông tư số 24/2024/TT-BGDĐT ngày 24.12.2024 yêu cầu kỳ thi phải bảo đảm yêu cầu an toàn, nghiêm túc, trung thực, khách quan, công bằng. Năm tiêu chí ấy ràng buộc cả hai chiều. Nó buộc cơ quan chức năng phải truy đến cùng dấu hiệu bất thường nhưng cũng buộc chính họ phải khách quan với từng bài thi, từng thí sinh, thay vì suy đoán tập thể từ một hiện tượng thống kê. Khi cơ quan điều tra khởi động thủ tục tố tụng đối với một giáo viên về tội lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ theo điều 356 bộ luật Hình sự, đó là bước xác minh trách nhiệm của một cá nhân cụ thể, chưa phải kết luận về động cơ hay hành vi của hàng trăm thí sinh ngồi trong phòng thi hôm đó.

Ranh giới này đặc biệt quan trọng khi bàn tới hậu quả nặng nhất là hủy kết quả thi. Điều 57 của quy chế xác định rõ các trường hợp thí sinh bị hủy kết quả, trong đó có việc để người khác làm bài thay dưới mọi hình thức. Điều đáng chú ý là thẩm quyền hủy kết quả thuộc về giám đốc sở GD-ĐT và phải căn cứ vào báo cáo bằng văn bản của chủ tịch hội đồng thi. Nói cách khác, hủy kết quả là một quyết định hành chính cá thể hóa, dựa trên căn cứ với từng bài thi. 

Nếu điều tra chứng minh một bài thi cụ thể là sản phẩm của gian lận, bài đó phải bị hủy dù chủ nhân của nó là ai. Nhưng nếu không chứng minh được với một bài thi cụ thể, thì việc hủy nó chỉ vì nó nằm gần những bài khác trong dải số báo danh là vi phạm chính cái nguyên tắc khách quan mà kỳ thi đòi hỏi.

Theo thống kê được Bộ GD-ĐT công bố, toàn tỉnh Tuyên Quang có 154 bài thi đạt điểm 10 môn toán trên tổng số 17.589 thí sinh dự thi, trong khi cả nước ghi nhận 4.028 bài điểm tuyệt đối ở môn này. Trong số đó, 147 bài điểm 10 thuộc về học sinh Trường THPT chuyên Tuyên Quang, chiếm hơn 95% số điểm 10 toàn tỉnh, tập trung trong một nhóm thí sinh có số báo danh gần nhau. Bộ GD-ĐT cho biết bước đầu chưa phát hiện dấu hiệu bất thường ở các khâu in sao đề, vận chuyển, bảo quản và chấm thi, nhưng nhận định kết quả môn toán tại điểm thi này là bất thường, cần tiếp tục làm rõ, nhất là ở công tác coi thi.

Các đòi hỏi cụ thể về cách xử lý 

Từ thực tế này, có thể rút ra những đòi hỏi cụ thể về cách xử lý. Thứ nhất, mọi kết luận phải được cá thể hóa đến từng chủ thể, phân biệt rạch ròi người tổ chức hoặc tiếp tay gian lận với thí sinh không liên quan. Một học sinh giỏi thật, ngồi cùng phòng thi với nơi xảy ra sai phạm, không thể mặc nhiên bị nghi ngờ chỉ vì điểm số của em nằm trong vùng thống kê bất thường. Gánh nặng chứng minh phải thuộc về cơ quan chức năng, không phải thuộc về thí sinh.

Thứ hai, và đây là chỗ mà minh bạch trở thành công cụ bảo vệ chứ không phải công cụ trừng phạt, kết quả điều tra cần được công bố kịp thời và rõ ràng. Thông báo 356 yêu cầu tỉnh Tuyên Quang hoàn thành đánh giá và kiến nghị phương án trước ngày 9.7.2026, đồng thời sớm công bố kết quả điều tra để các thí sinh đủ điều kiện vẫn kịp thời gian đăng ký xét tuyển đại học, cao đẳng năm 2026. Mốc thời gian ấy không phải chi tiết kỹ thuật. Với một thí sinh làm bài bằng chính năng lực của mình, mỗi ngày chậm minh bạch là một ngày em phải sống dưới một đám mây nghi ngờ mà em không tạo ra, và có thể là mất luôn cơ hội vào ngành, vào trường mà em xứng đáng. Minh bạch nhanh và đúng lúc chính là cách nhà nước trả lại danh dự cho người trung thực.

Thứ ba, vụ việc phải dẫn tới rà soát cơ chế coi thi, đặc biệt ở những điểm thi đặt tại chính ngôi trường có đông thí sinh dự thi. Các biện pháp mà Phó thủ tướng nêu ra như sử dụng máy quét cầm tay, lắp camera tại phòng thi và siết công tác nhân sự tham gia kỳ thi cần được thể chế hóa thành quy trình bắt buộc, thay vì áp dụng tùy nghi từng nơi. Yêu cầu rà soát tổng thể kết quả kỳ thi trên cả nước là đúng, nhưng phải được thực hiện trên nền tảng dữ liệu và tiêu chí thống nhất, tránh biến thành một đợt nghi ngờ tràn lan gieo lo lắng oan cho những địa phương và thí sinh không có vấn đề gì.

Cuối cùng, câu chuyện ở Tuyên Quang không chỉ là chuyện của 147 bài thi hay của một giáo viên đang bị điều tra. Nó là phép thử với chính niềm tin vào kỳ thi quốc gia. Một kỳ thi chỉ có giá trị khi thí sinh trung thực tin rằng hệ thống đứng về phía họ, rằng sự nỗ lực thật sẽ được bảo vệ và sự gian dối sẽ bị bóc tách chính xác chứ không bị gộp chung.