Xóm Giá Tỵ - hồn đất và tình người Đồng Nai

13 truyện ngắn xoay quanh một số nhân vật điển hình ở nông thôn với tính cách hồn hậu, mộc mạc, sống quây quần trong "xóm Giá Tỵ", trên cái nền thiên nhiên là những rừng cây giá tỵ bạt ngàn. Đây là xóm giả định trong truyện nhưng là một xóm có thật nằm trên quốc lộ 20 (thuộc H.Định Quán cũ, Đồng Nai).

Con người mộc mạc, thiên nhiên hữu tình

Những rừng cây giá tỵ (hay được gọi cây gỗ tếch/teak - một loại cây thân gỗ có giá trị kinh tế cao, được trồng nhiều tại vùng Định Quán - Đồng Nai từ năm 1958 đến nay) là tấm nền thiên nhiên xuyên suốt các chiều không gian trong 13 truyện ngắn. Nguyễn Minh Hải quê gốc Bến Tre (nay là Vĩnh Long) nhưng anh đã gắn bó với "xóm Giá Tỵ" suốt khoảng thời gian dài của tuổi trẻ nên xem đây là quê hương thứ hai của mình. Vì vậy, anh không chỉ "thuộc" đặc tính từng cây giá tỵ, mà còn nằm lòng cả những thứ cây lá gắn liền với sinh kế của bà con nơi này: cây thuốc lá, dây sương sâm, rẫy bắp, dây khổ qua rừng... Nhưng cây giá tỵ vẫn là "nhân vật" trữ tình xuyên suốt 13 truyện ngắn, hiện diện trong từng nếp sống, nếp nghĩ, trong từng lời nói, từng dự tính, sinh hoạt và cách đối đãi của những người gắn đời mình với mảnh đất còn khó khăn trong giai đoạn đầu đổi mới cho đến lúc hưng thịnh. Tình yêu của Nguyễn Minh Hải dành cho vùng đất và con người nơi đây thật sâu đậm, cũng như những chồi non xanh mát của cây giá tỵ, cứ đến đầu mùa mưa là nảy chồi tốt tươi. Gần cuối năm, cây thay lá, qua tết lại trổ trái, rồi bắt đầu vòng lặp mới cho năm sau, sau nữa... chưa bao giờ tàn lụi.

Ảnh: NXB Trẻ

Tình yêu ấy bền bỉ như chính sự kiên cường đầy nghị lực của những người nông dân chất phác, nghèo khó nơi này, bám rừng mà sống, thương rừng mà gắn bó lâu dài. Những người từng rời đi rồi cũng quay trở lại, tiếp tục ươm mầm hy vọng trên mảnh đất lắm ân tình. Dẫu cuộc sống còn bộn bề toan tính, có va chạm, hiểu lầm, có tổn thương, mất mát nhưng họ vẫn không ngừng chăm sóc những mầm xanh cho tương lai. Đó là Thảo, một cô gái điếm hoàn lương, dành cả phần đời còn lại để nuôi dưỡng, chăm chút đứa con nên người. Là gia đình người giáo viên đã cưu mang đứa con của người đàn bà điên bị hãm hại. Là vợ chồng anh Nẫu chân chất, thật thà đến mức suýt bị lừa. Là ông Lý Ba, từ một người cưa trộm cây giá tỵ nhưng về sau lại trở nên giàu có nhờ trồng cây giá tỵ. Là gia đình chú Xi Tày, hay gia đình ông Bẩu bán quán nước, ông Thanh nhà lầu giàu lòng trắc ẩn, ông Ba Dũ chủ xe đò, là ông Ba Côn xấu tính nhất xóm, làm nhiều chuyện kỳ khôi đến cuối đời vẫn đau đáu về tội lỗi... Tất cả đều khắc họa chân thực nhất những chân dung con người vùng nông thôn trong thời kỳ đổi mới.

Vẻ đẹp của sự giản dị

13 truyện ngắn không chứa những thủ pháp nghệ thuật thường thấy của truyện ngắn: không màu mè, phô trương, không sa đà vào hư cấu hay đào sâu bi kịch. Nhưng tính thẩm mỹ của toàn bộ 13 tác phẩm lại ẩn chứa trong lớp ngôn từ mộc mạc đời thường, bình dân Nam bộ. Độc giả sẽ gặp lại không ít những từ ngữ xưa cũ, vốn đang mai một dần ngay cả trong văn nói hằng ngày. Cảm tưởng như ta đang ngồi bên thềm nhà, dự phần vào chính cuộc nói chuyện của những con người bình dân xóm Giá Tỵ, nghe lại những âm hưởng dân dã thân tình. Bầu không khí của vùng đất Đồng Nai những ngày đầu đổi mới hiện ra qua lăng kính tròn đầy nhất của thiên nhiên: thanh sạch, trong lành, trữ tình, sâu lắng với rừng giá tỵ, rẫy bắp, bầy chim két, trường làng đơn sơ, với những đêm trăng sáng mênh mông...

13 truyện ngắn được viết dưới góc nhìn báo chí nhưng vô cùng thú vị bởi chất liệu sinh động mà tác giả đã nhặt nhạnh từ ký ức quý giá của đời mình. Những cảm xúc vui buồn, được mất, những sự chở che, đùm bọc, thương yêu của con người vùng đất ấy trở đi trở lại trong chừng đó năm, đủ để những câu chữ trở nên đầy sức nặng. Tập truyện Xóm Giá Tỵ cũng chính là tác phẩm mà anh gửi gắm đến độc giả một cách thưởng thức mới lạ dành cho thể loại truyện ngắn mang dấu ấn bút ký - phóng sự nhiều hơn truyện ngắn thông thường.

Bên cạnh rất nhiều tác phẩm mang tính học thuật đã xuất bản, Nguyễn Minh Hải cũng có một tập sách đầy cảm xúc mang tên Thềm cũ đã xanh rêu. Xuất thân là nhà báo, làm báo từ năm 1998, văn chương như một góc khác để anh trải lòng và cất lên tiếng nói trữ tình của tâm hồn mình.