Bảo vệ vựa lúa miền Tây trước 'siêu El Nino' thế nào?

Vựa lúa thiệt hại nặng nhưng không chỉ có lúa

Theo Cục Khí tượng thủy văn (Bộ NN-MT) các dự báo uy tín cho thấy El Nino có xác suất rất cao (trên 95%) sẽ tiếp tục duy trì trong nửa cuối năm 2026 và kéo dài sang năm 2027. Khả năng El Nino đạt cường độ trung bình đến mạnh và đặc biệt không loại trừ khả năng phát triển lên mức rất mạnh.

Trong điều kiện El Nino mạnh đến rất mạnh, xu thế khí hậu chủ đạo là nền nhiệt cao hơn trung bình nhiều năm (TBNN), lượng mưa phân bố không đều và có xu hướng thiếu hụt theo mùa. Hệ quả là dòng chảy suy giảm tại nhiều lưu vực; nguy cơ hạn hán, thiếu nước và xâm nhập mặn gia tăng. Xu thế này kết hợp với điều kiện biến đổi khí hậu cộng hưởng làm tăng khả năng xuất hiện bão mạnh, mưa lớn cực đoan, lũ quét, sạt lở đất và ngập úng cục bộ ngay trong giai đoạn El Nino.

ẢNH: DUY TÂN

Nếu El Nino kéo dài sang thời kỳ chuyển mùa, khả năng là mùa mưa năm 2027 bắt đầu muộn hơn trung bình nhiều năm, nhất là ở Nam bộ và Tây nguyên, làm kéo dài thời gian thiếu nước và chậm phục hồi nguồn nước. Thiếu hụt mưa và nắng nóng khiến nền nhiệt cao hơn bình thường, đẩy nguy cơ cháy rừng lên mức cao. Mực nước tại các hồ chứa sụt giảm mạnh có thể ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh năng lượng và cấp nước vùng hạ du. Vùng ĐBSCL cần đặc biệt theo dõi khi dòng chảy thượng nguồn sông Mekong suy giảm. Nước mặn có thể lấn sâu hơn vào nội đồng ảnh hưởng đến cấp nước sinh hoạt, sản xuất nông nghiệp nói chung.

Đối với sản xuất nông nghiệp, tình trạng thiếu nước và khô hạn gây áp lực đối với sản xuất vụ hè thu năm 2026 tại Trung bộ. Từ cuối năm 2026 đến những tháng đầu năm 2027, hạn hán và xâm nhập mặn được dự báo cao hơn bình thường tại khu vực duyên hải nam Trung bộ, Tây nguyên và ĐBSCL. Mùa mưa kết thúc sớm và mặn lấn sâu sẽ đe dọa trực tiếp đến sinh kế người dân; một diện tích lớn đất lúa, cây ăn trái, thủy sản bị ảnh hưởng. Các báo cáo chuyên đề cho biết, El Nino có nguy cơ ảnh hưởng đến 350.000 ha lúa đông xuân 2027 tại ĐBSCL. Con số này tương đương 29% diện tích gieo trồng vụ đông xuân 2026 tại vùng này. Với năng suất lúa trung bình vụ đông xuân ở ĐBSCL phổ biến khoảng 7 tấn/ha, tổng sản lượng của 350.000 ha lên đến con số 2,45 triệu tấn, tuy nhiên thiệt hại cụ thể còn tùy thuộc mức độ ảnh hưởng cụ thể của từng mẫu ruộng.

ẢNH: EVN

Bảo vệ vựa lúa thế nào?

Đợt siêu El Nino 2015 - 2016 (nhiệt độ mặt nước biển khu vực Nino 3,4 khoảng +2,6°C) khiến nhiệt độ trung bình cả nước phổ biến cao hơn TBNN từ 0,5 - 1,5°C và tổng lượng mưa trên cả nước thiếu hụt 20 - 40%, riêng Trung bộ có tháng thiếu hụt 40 - 70%. Dòng chảy thượng nguồn sông Mekong về ĐBSCL thiếu hụt khoảng 25 - 30%, dẫn đến hạn hán và xâm nhập mặn ở mức lịch sử. Đợt hạn mặn lịch sử này đã khiến 10/13 tỉnh phải công bố tình trạng thiên tai. Năm 2016, El Nino đã làm thiệt hại 700.000 tấn lúa, khiến xuất khẩu gạo của VN giảm còn chỉ trên 4 triệu tấn.

Số liệu của Cục Trồng trọt và bảo vệ thực vật (Bộ NN-MT) cho biết, vụ đông xuân 2026 vừa qua, diện tích xuống giống ở ĐBSCL là 1,2 triệu ha, giảm hơn 26.000 ha so với cùng kỳ năm trước; và để ứng phó với El Nino sẽ tiếp tục giảm mạnh diện tích xuống giống. "Nén hạn, tránh mặn", thay đổi cơ cấu cây trồng và lịch thời vụ cũng là giải pháp được nhiều chuyên gia đồng tình và người dân ĐBSCL ứng dụng nhiều năm qua.

TS Trần Ngọc Thạch, Viện trưởng Viện Lúa ĐBSCL, giải thích: Tác động chính của El Nino đến vựa lúa miền Tây là nguy cơ xâm nhập mặn từ biển vào theo các nhánh sông và khô hạn do ít mưa kết hợp nắng nóng kéo dài. Trong những năm qua, người dân và chính quyền địa phương đã có nhiều kinh nghiệm ứng phó. Điều quan trọng là cần cung cấp thông tin thường xuyên và đầy đủ về diễn biến và dự báo nguy cơ tác động. Khu vực chịu ảnh hưởng lớn nhất từ hạn mặn là lúa đông xuân ở khu vực ven biển. Để giảm thiểu thiệt hại, những khu vực rủi ro cao không nên xuống giống. Các vùng rủi ro thấp ở phía trong có thể đẩy lịch thời vụ lên sớm hơn để đề phòng khả năng mùa mưa kết thúc sớm. Bên cạnh đó kết hợp sử dụng giống ngắn ngày, giống chịu mặn. Cũng cần lưu ý các giống chịu mặn chỉ có khả năng chống chịu ở mức độ nhất định, nếu mặn vượt ngưỡng cũng sẽ ảnh hưởng đến năng suất và chất lượng. Do vậy, thêm vào đó chính quyền địa phương và người dân cần chủ động trong việc chuẩn bị nước ngọt phục vụ cho sinh hoạt và sản xuất tại chỗ.

Cục Khí tượng thủy văn dẫn bài học của Thái Lan trong việc ứng phó El Nino: Yêu cầu nông dân tại lưu vực sông Chao Phraya - bị ảnh hưởng nặng bởi khô hạn, sau khi thu hoạch vụ lúa khô thứ nhất, không tiếp tục gieo cấy vụ lúa khô thứ hai tại các khu vực có nguy cơ thiếu nước. Khuyến khích chuyển sang cây trồng có thời gian sinh trưởng không quá 120 ngày và sử dụng ít nước hơn lúa khoảng 30 - 70%. Còn tại Ấn Độ, cơ quan chức năng phân loại mức độ rủi ro của từng địa phương và xây dựng kế hoạch ứng phó, phương án cây trồng thay thế, đa dạng hóa sản xuất và sử dụng nguồn nước phù hợp với điều kiện địa phương.