Bàu Thành: Dấu tích cổ ở Nam bộ từng là nơi huấn luyện voi chiến

Bàu Thành, nơi huấn luyện voi chiến

Hồ Bàu Thành ở xã Long Điền (TP.HCM), không chỉ là một thắng cảnh tự nhiên mà còn được xem là di tích cổ xưa nhất của người Việt ở Nam bộ, gắn liền với quá trình khai hoang, mở cõi phương nam dưới thời các chúa Nguyễn. Nơi đây vừa là chứng tích quân sự, vừa là biểu tượng của ý chí bền bỉ của lưu dân Việt trong buổi đầu đặt chân đến vùng đất mới.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Bàu Thành, hay còn được gọi bằng cái tên dân gian đầy hình ảnh "Dục Tượng Trì" (ao voi tắm), là một hồ nước lớn có diện tích mặt nước hơn 4 ha. Địa hình lòng chảo giúp hồ tích trữ nước mưa quanh năm, tạo nên một nguồn nước ngọt dồi dào, ngay cả trong những mùa hạn hán khắc nghiệt.

Chính vì đặc điểm đặc biệt này mà từ xa xưa, Bàu Thành đã trở thành nguồn sống quý giá, gắn bó mật thiết với cư dân trong vùng. Dân gian còn truyền lại câu ca: "Bao giờ Bưng Bạc hết sình/ Bàu Thành hết nước thì mình hết thương".

Câu ca không chỉ thể hiện sự gắn bó của con người với thiên nhiên, mà còn khẳng định tính bền vững của hồ nước, một biểu tượng của sự trường tồn qua thời gian.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Theo nhiều tài liệu lịch sử, khu vực Bàu Thành có nguồn gốc từ rất sớm, có thể từ thế kỷ X - XI, khi nơi đây còn thuộc lãnh thổ của người Chân Lạp. Ban đầu, khu vực này được xây dựng như một thành lũy quân sự, với hệ thống bờ đất bao quanh và hồ nước ở trung tâm, đóng vai trò vừa phòng thủ vừa cung cấp nước.

Đến thời các chúa Nguyễn mở rộng lãnh thổ về phương nam, Bàu Thành tiếp tục được tận dụng và tôn tạo, trở thành một vị trí chiến lược quan trọng trong hệ thống phòng thủ biên cương của xứ Mô Xoài.

Xứ Mô Xoài - vùng đất được xem là nơi người Việt dừng chân đầu tiên khi tiến vào Nam bộ, mang ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Đây không chỉ là vùng đất khai phá mà còn là tuyến đầu bảo vệ lãnh thổ. Trong bối cảnh đó, Bàu Thành giữ vai trò như một căn cứ quân sự trọng yếu, nơi đóng quân, luyện binh và tổ chức phòng thủ.

Đặc biệt, nơi đây từng là khu vực luyện tập tượng binh, lực lượng voi chiến của quân đội. Với nguồn nước dồi dào và địa hình thuận lợi, Bàu Thành trở thành nơi tắm voi, cho voi uống nước và huấn luyện chiến đấu. Điều này càng khẳng định vai trò quân sự quan trọng của di tích trong hệ thống phòng thủ thời bấy giờ.

2 trận chiến bình định xứ Mô Xoài

Lịch sử đã ghi dấu Bàu Thành như một chiến địa oai hùng, nơi diễn ra những trận đánh quan trọng trong quá trình xác lập chủ quyền của người Việt ở phương nam. Năm 1658, dưới sự chỉ huy của phó tướng Tôn Thất Yến, quân Đại Việt đã tiến công và đánh bại lực lượng Chân Lạp tại khu vực này.

ẢNH: NGUYỄN LONG

Đến năm 1674, cuộc bình định tiếp tục diễn ra, dưới sự lãnh đạo của Nguyễn Dương Lâm và tiên phong Nguyễn Diên, lực lượng chúa Nguyễn đã đánh bại quân của Nặc Ông Đài, củng cố vững chắc nền thống trị, bình định hoàn toàn xứ Mô Xoài.

Hai chiến thắng này không chỉ có ý nghĩa quân sự mà còn mang giá trị lịch sử to lớn. Đây là những chiến thắng thể hiện tinh thần đoàn kết, ý chí kiên cường của quân và dân Đại Việt trong việc bảo vệ lãnh thổ, đồng thời tạo điều kiện cho cư dân Việt yên tâm khai khẩn đất đai, hình thành cộng đồng sinh sống ổn định tại vùng đất mới.

Sau những biến động lịch sử, Bàu Thành vẫn tồn tại như một nhân chứng lặng lẽ. Qua hàng thế kỷ, dù chịu nhiều tác động của thời gian và con người, dấu tích của thành lũy xưa vẫn còn hiện rõ.

Các bờ đất phía bắc và phía nam vẫn giữ được quy mô đáng kể, với chiều cao từ 5 - 7m, mặt lũy rộng hàng chục mét. Những bờ lũy này từng được đắp bằng đất đỏ, gia cố bằng tre gai, một phương thức phòng thủ đặc trưng của người Việt thời kỳ đầu.

Ngày nay, nhiều phần của bờ thành đã bị san lấp hoặc thay đổi để phục vụ đời sống hiện đại. Những giồng đất phía đông và phía nam từng mọc đầy tre gai nay được trồng cây xanh tạo cảnh quan. Dẫu vậy, những gì còn lại vẫn đủ để người ta hình dung về một công trình quân sự quy mô, được xây dựng công phu và có tính chiến lược cao.

Không chỉ mang giá trị lịch sử, Bàu Thành còn là không gian văn hóa gắn bó với đời sống cộng đồng. Điều đặc biệt là trong khuôn viên di tích rộng hơn 20 ha, có một sân bóng đá, nơi người dân địa phương sinh hoạt, vui chơi. Sự hiện diện của đời sống hiện đại ngay trong lòng di tích tạo nên một sự giao thoa thú vị giữa quá khứ và hiện tại, giữa truyền thống và nhịp sống đương đại.

Trải qua nhiều thế kỷ, vùng đất Long Điền đã chứng kiến biết bao thay đổi. Từ một vùng biên viễn hoang sơ, nơi từng thuộc về các vương quốc cổ như Phù Nam rồi Chân Lạp, đến khi trở thành một phần của lãnh thổ Việt Nam, tất cả đều in dấu tại Bàu Thành. Chính vì vậy, di tích này không chỉ là của riêng địa phương mà còn là một phần ký ức chung của lịch sử Nam bộ.

Năm 2016, Bàu Thành được công nhận là di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh. Đây là sự ghi nhận xứng đáng đối với giá trị to lớn của di tích, đồng thời mở ra cơ hội bảo tồn và phát huy giá trị của một trong những dấu tích cổ xưa nhất của người Việt ở phương nam.