Bữa ăn bán trú cần một cơ chế kiểm chứng độc lập?

Để hoạt động giám sát khách quan, phát hiện sai lệch trước khi xảy ra hậu quả

Tuy nhiên cần nhìn nhận rằng mỗi chủ thể tham gia giám sát có những giới hạn nhất định. Nhà trường trực tiếp tổ chức, tiếp nhận và kiểm tra bữa ăn bán trú nhưng cũng là một bên có trách nhiệm đối với kết quả thực hiện. Nhà cung cấp có nghĩa vụ bảo đảm chất lượng thực phẩm nhưng đồng thời có lợi ích kinh tế trong hợp đồng. Phụ huynh có quyền giám sát, song không phải ai cũng có đủ kiến thức chuyên môn để đánh giá an toàn thực phẩm và chất lượng dinh dưỡng.

ảnh: Thúy Hằng

Trong khi đó, cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền kiểm tra, xử lý vi phạm nhưng khó có thể hiện diện thường xuyên tại tất cả các bếp ăn và theo dõi từng công đoạn chế biến, vận chuyển, giao nhận thực phẩm. Như vậy, dù đã có nhiều chủ thể tham gia, vẫn có thể tồn tại khoảng trống giữa việc ghi nhận thông tin và kiểm chứng thông tin.

Một hóa đơn chứng minh có giao dịch mua thực phẩm nhưng chưa đủ xác nhận toàn bộ nguyên liệu thực tế được đưa vào chế biến đúng như hồ sơ. Một mã QR có thể hỗ trợ truy xuất dữ liệu nhưng không tự bảo đảm dữ liệu được khai báo là chính xác. Một thực đơn được xây dựng đúng yêu cầu dinh dưỡng cũng chưa chứng minh khẩu phần thực tế của học sinh hoàn toàn tương ứng với thực đơn đó. Điều này không có nghĩa phải nghi ngờ sự trung thực của nhà trường hay doanh nghiệp cung ứng. Vấn đề nằm ở nguyên tắc quản trị. Một cơ chế kiểm soát đáng tin cậy không nên chỉ phụ thuộc vào sự tự giác của những chủ thể đang chịu sự kiểm soát.

Luật An toàn thực phẩm hiện hành đã xác lập trách nhiệm của tổ chức, cá nhân sản xuất, kinh doanh thực phẩm, đồng thời quy định cơ chế kiểm nghiệm, kiểm tra và quản lý nhà nước về an toàn thực phẩm.

Thông tư liên tịch số 13/2016/TTLT-BYT-BGDĐT về công tác y tế trường học cũng đặt ra các yêu cầu liên quan đến bảo đảm điều kiện an toàn thực phẩm và trách nhiệm kiểm tra, giám sát trong nhà trường. Đặc biệt, Chỉ thị số 33/CT-TTg ngày 14.8.2026 và Công điện số 64/CĐ-TTg ngày 13.9.2026 của Thủ tướng Chính phủ đã nhấn mạnh yêu cầu tăng cường kiểm tra, kiểm soát nguồn gốc, chất lượng thực phẩm và làm rõ trách nhiệm của các chủ thể liên quan.

Vấn đề đặt ra hiện nay không phải là thiếu hoàn toàn quy định về giám sát mà là làm thế nào để hoạt động giám sát có đủ tính khách quan, năng lực chuyên môn và khả năng phát hiện sai lệch trước khi xảy ra hậu quả.

ảnh: Thúy Hằng

Tránh biến một giải pháp bảo vệ học sinh thành khoản thu thêm 

Do đó, có thể nghiên cứu bổ sung cơ chế đánh giá độc lập đối với hoạt động tổ chức bữa ăn bán trú, nhất là tại các trường có quy mô phục vụ lớn hoặc sử dụng nhà cung cấp đồng thời phục vụ nhiều cơ sở giáo dục.

Có thể hình dung cơ chế này như một hoạt động kiểm toán chất lượng bữa ăn nhưng cần phân biệt về mặt pháp lý. Đây không phải là kiểm toán nhà nước hay kiểm toán độc lập đối với báo cáo tài chính, mà là hoạt động kiểm chứng bởi những tổ chức, chuyên gia đủ năng lực chuyên môn, độc lập với đơn vị cung cấp và chủ thể trực tiếp tổ chức bữa ăn.

Nội dung đánh giá không nên chỉ dừng ở việc kiểm tra giấy phép, hóa đơn, hợp đồng mà cần đối chiếu giữa hồ sơ và thực tế. Ví dụ kiểm tra nguồn gốc và điều kiện bảo quản nguyên liệu, đối chiếu khối lượng thực phẩm giao nhận với số suất ăn, đánh giá định lượng và thành phần dinh dưỡng, kiểm tra quy trình chế biến, vận chuyển cũng như việc thực hiện các cam kết trong hợp đồng. Việc lấy mẫu, kiểm nghiệm các chỉ tiêu an toàn thực phẩm phải được thực hiện bởi cơ sở có đủ điều kiện theo quy định pháp luật.

Hoạt động đánh giá độc lập cũng không được thay thế thẩm quyền thanh tra, kiểm tra và xử lý vi phạm của cơ quan Nhà nước.

Điều quan trọng là kết quả đánh giá phải được chuyển đến cơ quan có trách nhiệm, công khai những nội dung phù hợp cho phụ huynh và gắn với yêu cầu khắc phục cụ thể. Nếu phát hiện sai lệch nhưng không xác định được trách nhiệm xử lý thì hoạt động đánh giá cũng khó tạo ra thay đổi thực chất.

Không nhất thiết mọi trường học đều phải thuê một đơn vị đánh giá riêng hoặc thực hiện kiểm nghiệm với tần suất giống nhau. Cơ quan quản lý có thể nghiên cứu cơ chế đánh giá theo mức độ rủi ro, ưu tiên những đơn vị có quy mô cung ứng lớn, từng bị phản ánh về chất lượng hoặc có dấu hiệu bất thường trong hồ sơ và hoạt động thực tế.

Việc lựa chọn đơn vị đánh giá phải khách quan, công khai tiêu chí chuyên môn, kiểm soát xung đột lợi ích và bảo đảm người đánh giá không có quan hệ lợi ích làm ảnh hưởng đến kết luận. Kinh phí thực hiện cũng cần được xác định rõ nguồn và quản lý minh bạch, tránh biến một giải pháp bảo vệ học sinh thành khoản thu thêm thiếu căn cứ đối với phụ huynh.

Phân định trách nhiệm

Một yêu cầu không thể xem nhẹ là phân định trách nhiệm. Theo Công điện số 64/CĐ-TTg, việc tổ chức lựa chọn, ký hợp đồng với đơn vị cung cấp suất ăn, dịch vụ nấu ăn cho các cơ sở giáo dục công lập thuộc phạm vi quản lý được giao cho UBND cấp xã trên cơ sở quy định pháp luật, phân cấp và điều kiện thực tế địa phương. 

Nhà trường chịu trách nhiệm trực tiếp trong những khâu tiếp nhận, kiểm tra, giám sát và tổ chức bữa ăn thuộc phạm vi nhiệm vụ. Do đó, dù có bổ sung một cơ chế đánh giá độc lập, trách nhiệm pháp lý của cơ quan quản lý, nhà trường và nhà cung cấp vẫn phải được xác định theo đúng chức năng, nhiệm vụ, hành vi và mức độ vi phạm của từng chủ thể.

Không thể xem kết quả đánh giá đạt yêu cầu như một sự bảo đảm tuyệt đối để miễn trừ trách nhiệm nếu sau đó phát hiện vi phạm. Ngược lại, cũng không thể mặc nhiên quy trách nhiệm cho hiệu trưởng đối với mọi sai phạm ở những khâu nằm ngoài phạm vi quản lý và nghĩa vụ pháp lý của nhà trường. Đây là nguyên tắc quan trọng để tránh tình trạng nhiều người cùng tham gia giám sát nhưng khi xảy ra sự cố lại không xác định rõ ai phải chịu trách nhiệm.

Giá trị lớn nhất của giám sát phải nằm ở khả năng phòng ngừa, bởi sức khỏe của trẻ em không phải là thứ có thể đem ra thử nghiệm rồi khắc phục bằng những lời xin lỗi hay biện pháp xử lý sau sự cố.

Đã đến lúc bữa ăn bán trú cần được nhìn nhận như một lĩnh vực đòi hỏi sự kiểm chứng chuyên nghiệp, khách quan và có trách nhiệm giải trình. Bởi niềm tin của phụ huynh không thể chỉ được tạo ra bằng những gì nhà trường công khai mà phải được củng cố bằng những gì thực tế có thể kiểm chứng.