Ai có quyền xác định phụ huynh đang cản trở bữa ăn bán trú?

Câu hỏi tưởng chừng đơn giản ấy lại đặt ra một vấn đề pháp lý đáng quan tâm trong dự thảo Thông tư về tổ chức bữa ăn nội trú, bán trú và dịch vụ căn tin mà Bộ GD-ĐT công bố và lấy ý kiến.

ảnh: Thúy Hằng

Chưa xác định ranh giới giữa hoạt động giám sát hợp pháp và hành vi cản trở

Khoản 1 điều 19 dự thảo ghi nhận việc cha mẹ hoặc người giám hộ tham gia giám sát tổ chức bữa ăn bằng hình thức phù hợp, được phản ánh, kiến nghị kịp thời với nhà trường hoặc cơ quan có thẩm quyền. Tuy nhiên hoạt động này không được gây cản trở quy trình tổ chức bữa ăn và hoạt động giáo dục. 

Về nguyên tắc, yêu cầu này có cơ sở hợp lý. Quyền giám sát không đồng nghĩa với quyền tự ý xâm nhập khu vực chế biến, ngăn cản nhân viên thực hiện nhiệm vụ hoặc làm gián đoạn việc chăm sóc học sinh. Nhà trường phải duy trì trật tự, an toàn vệ sinh thực phẩm và bảo đảm bữa ăn đúng giờ.

Nhưng vấn đề nằm ở chỗ dự thảo chưa xác định ranh giới giữa hoạt động giám sát hợp pháp và hành vi cản trở. Trong khoa học pháp lý, tính rõ ràng và khả năng dự liệu là những yêu cầu quan trọng đối với quy phạm pháp luật. Người chịu sự điều chỉnh cần biết mình được làm gì, không được làm gì và hành vi nào có thể dẫn đến hậu quả pháp lý. Một quy định thiếu tiêu chí xác định hành vi có nguy cơ dẫn đến những cách hiểu và áp dụng khác nhau.

Ví dụ nếu phụ huynh yêu cầu kiểm tra nguồn gốc thực phẩm ngay tại thời điểm giao nhận, nhà trường có thể cho rằng yêu cầu ấy làm chậm quy trình. Nhưng phụ huynh lại có lý do để lo ngại rằng nếu thực phẩm đã được đưa vào chế biến, việc phát hiện và ngăn chặn nguy cơ sẽ trở nên khó khăn hơn. Vậy sự chậm trễ phát sinh trong quá trình xác minh có mặc nhiên được xem là hành vi cản trở hay không?

Cần phân biệt giữa việc làm gián đoạn hoạt động do một hành vi trái quy định với việc quy trình phải tạm thời điều chỉnh để xử lý một cảnh báo có căn cứ. Hai trường hợp có thể cùng ảnh hưởng đến tiến độ bữa ăn nhưng khác nhau về bản chất pháp lý. Nếu nhà trường vừa là chủ thể chịu sự giám sát, vừa được toàn quyền quyết định thế nào là hành vi cản trở mà không có tiêu chí khách quan và cơ chế xem xét lại, quyền giám sát của phụ huynh rất dễ phụ thuộc vào cách hiểu của chính người bị giám sát.

Đây là điều cần được cân nhắc khi hoàn thiện dự thảo. Bởi một quyền được pháp luật ghi nhận không chỉ cần có tên gọi mà còn phải có điều kiện thực hiện rõ ràng. Nếu quyền giám sát tồn tại trên văn bản nhưng việc thực hiện lại có thể bị từ chối bằng một khái niệm chưa xác định cụ thể, hiệu quả bảo đảm quyền sẽ bị ảnh hưởng.

ảnh minh họa: Thúy Hằng

Cần làm rõ những hành vi cụ thể được xem là gây cản trở

Điều 9 luật An toàn thực phẩm năm 2010 ghi nhận quyền của người tiêu dùng thực phẩm được cung cấp thông tin trung thực về an toàn thực phẩm, được thông tin về nguy cơ mất an toàn và thực hiện quyền khiếu nại, tố cáo, khởi kiện theo quy định pháp luật. Đồng thời, người tiêu dùng có nghĩa vụ kịp thời cung cấp thông tin khi phát hiện nguy cơ mất an toàn thực phẩm.

Đối với bữa ăn học đường, học sinh là người trực tiếp sử dụng thực phẩm, còn cha mẹ hoặc người giám hộ có trách nhiệm chăm sóc, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ theo quy định pháp luật. Như vậy việc phụ huynh quan tâm, phản ánh những dấu hiệu bất thường trong bữa ăn không đơn thuần là sự can thiệp vào công việc quản lý của nhà trường. Trong những trường hợp phù hợp, đó còn là cách thực hiện trách nhiệm bảo vệ sức khỏe của con em mình.

Tất nhiên quyền phản ánh, kiến nghị không tự động trao cho phụ huynh thẩm quyền thanh tra, kiểm tra Nhà nước hoặc quyền đơn phương đình chỉ hoạt động bếp ăn. Những quyết định thuộc thẩm quyền quản lý phải được thực hiện đúng quy định. Nhưng cũng không thể đánh đồng việc yêu cầu giải trình, đề nghị kiểm tra hoặc cảnh báo nguy cơ với hành vi gây cản trở.

Điều 18 của dự thảo đặt ra trách nhiệm đối với cơ sở cung cấp dịch vụ phải kịp thời dừng việc sử dụng, chế biến hoặc cung cấp thực phẩm, suất ăn có nguy cơ mất an toàn khi phát hiện hoặc nhận được thông tin liên quan. Điều này cho thấy việc bảo đảm an toàn thực phẩm có thể đòi hỏi phải tạm dừng một công đoạn trong quy trình tổ chức bữa ăn. Vì vậy nếu phụ huynh cung cấp thông tin có căn cứ về nguy cơ mất an toàn, vấn đề cần ưu tiên là xác minh và xử lý thông tin đó theo trách nhiệm, thẩm quyền của từng chủ thể, thay vì chỉ xem xét liệu phản ánh có làm ảnh hưởng đến tiến độ phục vụ hay không.

Thực tế nguy cơ lạm dụng quyền giám sát cũng cần được nhìn nhận nghiêm túc. Không thể vì mục đích bảo vệ học sinh mà cho phép bất kỳ phụ huynh nào tự ý đưa đông người vào khu vực chế biến, ngăn chặn hoạt động giao nhận thực phẩm hoặc gây mất trật tự trong trường học. Những hành vi như vậy cần được phân biệt và xử lý theo quy định pháp luật tương ứng. Nhưng giải pháp không nên chỉ dừng lại ở một yêu cầu chung chung rằng phụ huynh không được gây cản trở.

ảnh: Thúy Hằng

Vì thế Bộ GD-ĐT cần nghiên cứu làm rõ những hành vi cụ thể được xem là gây cản trở, căn cứ xác định mức độ ảnh hưởng và trách nhiệm của nhà trường khi hạn chế một hoạt động giám sát. Đặc biệt cần phân biệt trường hợp giám sát thông thường với trường hợp phụ huynh phát hiện dấu hiệu thực phẩm không bảo đảm an toàn. Trong tình huống khẩn cấp, nhà trường phải có cơ chế tiếp nhận, xác minh và phản hồi kịp thời, không thể chỉ yêu cầu phụ huynh chờ đợi quy trình thông thường.

Việc Bộ GD-ĐT đề xuất phụ huynh không được gây cản trở quy trình tổ chức bữa ăn bán trú là cần thiết để bảo đảm hoạt động bình thường của nhà trường. Tuy nhiên nếu không làm rõ thế nào là hành vi cản trở, quy định này có nguy cơ trở thành rào cản đối với quyền giám sát mà phụ huynh được ghi nhận.