Cá từ biển lên rừng: Một thuở Sa Huỳnh gánh cá đổi lúa

Cá chen chúc gần bờ biển Sa Huỳnh

Nắng trải vàng khắp xóm làng. Khách tham quan Làng du lịch cộng đồng Gò Cỏ (phường Sa Huỳnh, tỉnh Quảng Ngãi) đứng trong bóng râm nghe chuyện cá, mắm thuở trước. 

Khi ấy, biển nhiều tôm cá. Ngư dân nơi này chỉ có chiếc ghe nan cùng những tấm lưới để mưu sinh trên vùng biển gần bờ. Ban ngày, họ ra bờ biển hứng gió từ khơi xa thổi vào xóm làng. Họ ngồi trên bãi cát mịn màng nhìn những cơn sóng tiếp nối vỗ vào bờ. Lòng khấp khởi mừng thầm khi phát hiện cá vào gần. Cá chen chúc bơi lượn, tung mình lên cao giữa sóng nước lô xô. 

Hai ngư dân đẩy ghe ra mép nước rồi hối hả chèo, vượt qua những con sóng bạc đầu. Nhiều ghe nối tiếp rời bờ. Ngư dân khua chèo nhịp nhàng, đôi tay bạn chài thoăn thoắt buông lưới vào lòng biển. Ghe và người lắc lư trên sóng nước trình diễn vũ điệu mưu sinh.

ẢNH: TRANG THY

Hồi lâu, họ thu lưới. Cá dính lưới vẫy vùng tìm cách thoát thân khi bị kéo lên khỏi nước. Gương mặt sạm đen vì nắng gió rạng ngời niềm vui. 

Ghe vào bờ và được kéo lên bãi cát mịn màng. Những người mẹ, người vợ ùa đến gỡ cá ra khỏi lưới, cười nói xôn xao.

ẢNH: TRANG THY

Cá được cho vào đôi thúng và gánh về làng. Cá nhiều, ăn chẳng hết nên họ gánh đi bán nhiều nơi. Phụ nữ cho muối vào chảo nước sôi trên bếp lửa bập bùng. Họ rửa sạch cá và xếp vào rổ tre rồi cho vào chảo trụng chín trước khi nhấc ra để ráo nước. Cá lớn thì mổ bụng, xẻ làm đôi rồi rửa sạch, cho vào trụng trong nước sôi. 

Những rổ cá trụng chín dần nguội thì phủ lá chuối, xếp chồng lên nhau đặt vào gióng mây trước khi quảy gánh rời nhà.

Rong ruổi đường xa

Bà Bùi Thị Vân (67 tuổi) từng cùng người làng gánh cá vượt qua những con đường gập ghềnh sỏi đá. Khi thấm mệt, họ dừng chân ngơi nghỉ, đùa vui đôi câu chuyện phiếm cho vơi nỗi nhọc nhằn. Đến nơi đã định, họ chia tay và mỗi người một ngã. 

"Cá đây... Ai mua cá không?", tiếng rao quen thuộc vang trên những nẻo đường quê. Nụ cười tươi xua mỏi mệt khi có người gọi với theo, bảo dừng chân để mua cá. Bà Vân trao mớ cá đậm đà hương vị biển và nhận những đồng tiền thấm đẫm mồ hôi từ tay người dân quê chất phác.

ẢNH: TRANG THY

Gặp khi gia chủ túng bấn, bà sẵn lòng bán chịu (bán nợ), đến chuyến sau mới ghé lại lấy tiền. Thế là họ trở nên thân thiết, sẻ chia bao nỗi buồn vui trong đời.

"Trời tối mà đang ở xa thì vào nhà người quen ngủ nhờ rồi hôm sau mới về. Nhiều người tốt bụng lắm", bà Vân tâm sự.

ẢNH: TRANG THY

Ở tuổi 93, cụ Trần Thị Chín nhớ như in những ngày gánh mắm đổi lúa thuở trước. Sau tết, ngư dân trúng đậm cá trích, cá nục, cá cơm... Cá nhiều quá nên muối mắm. Người làng trộn cá với muối Sa Huỳnh rồi cho vào thùng đậy kín nắp. Sau đó, họ múc sang đôi thùng đan bằng tre và trét dầu rái, rồi gánh rong ruổi khắp nẻo đường quê. 

Lắm khi, cụ Chín cùng người làng gánh mắm lên đổi lúa tận non cao. Họ tụ họp thành nhóm đông người để qua đoạn đường rừng um tùm cây cối, phòng thú dữ tấn công. Đòn gánh kẽo kẹt trên vai cả ngày dài.

ẢNH: THU THỦY

Trưa nắng, họ ngồi nghỉ trong bóng râm và cùng nhau hát hố (một làn điệu dân ca gắn liền với đời sống của người lao động Quảng Ngãi - PV). Những lời ca dí dỏm khiến mọi người cất tiếng cười vui. Chiều tối, họ vào quán bên đường mượn nồi nấu cơm ăn qua bữa rồi nghỉ ngơi khi cơ thể rã rời. Sớm tinh sương, mỗi người múc cho chủ quán tô mắm mặn mà rồi cất bước ra đi. 

Tới bản làng xa, họ chia nhau rảo bước trên đường mòn đến những ngôi nhà sàn ẩn hiện lưng chừng núi. Mắm đổi lúa vì ngày đó đồng bào miền ngược không dùng tiền như dưới xuôi. Lúa đổi nhiều không gánh hết thì đổ vào bao rồi gửi lại nhà người quen.

ẢNH: THU THỦY

"Hồi đó, có nhiều ông kéo cộ chở muối đi đổi lúa. Họ đổi được ít lúa nên khi về chở giùm lúa cho chúng tôi...", cụ Chín nhớ lại. 

Kỳ 2 - Cá từ biển lên rừng: Cõng cá, mắm lên rừng nuôi thương binh