Cải cách thủ tục, 'cởi trói' cho nhà khoa học

Mỹ Quyên- myquyentn@gmail.com

25/09/2026 05:45 GMT+7

Số hóa hoàn toàn quy trình tài trợ, thời gian từ lúc nộp hồ sơ đến lúc nhận kinh phí được rút ngắn 6 lần, chấp nhận rủi ro trong nghiên cứu, tài trợ nhiều nhiệm vụ đa dạng... Những bước cải cách của Quỹ NAFOSTED được kỳ vọng sẽ "cởi trói" và mang đến nhiều cơ hội mới cho các nhà khoa học.

Quy định về tổ chức và hoạt động của Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ quốc gia (NAFOSTED) được Chính phủ ban hành tại Nghị định 229, với nhiều cải cách không chỉ giúp tháo gỡ điểm nghẽn pháp lý mà còn thay đổi tư duy quản lý khoa học công nghệ.

Theo nghị định, mục tiêu của quỹ là góp phần thúc đẩy phát triển hoạt động khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trở thành động lực trung tâm của mô hình tăng trưởng mới, giải quyết hiệu quả bài toán phát triển kinh tế - xã hội ở quy mô quốc gia, có tính liên ngành, liên vùng thông qua tài trợ, đặt hàng các nhiệm vụ khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Bên cạnh đó, nâng cao năng lực khoa học và công nghệ quốc gia; hình thành tri thức nền; góp phần làm chủ được một số công nghệ lõi, công nghệ cao, công nghệ chiến lược; phát triển đội ngũ nhà khoa học tài năng, nhà khoa học trẻ, nhóm nghiên cứu mạnh; hình thành được một số trung tâm nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ có uy tín trong khu vực và quốc tế.

CẤP KINH PHÍ: TỪ 2 NĂM CHỈ CÒN 4 THÁNG

Theo thông tin từ Quỹ NAFOSTED, kể từ khi được thành lập (2002) và đi vào hoạt động (2008) đến nay, đã có hàng chục ngàn lượt nhà khoa học được quỹ tài trợ.

Nếu như tại quy định cũ, từ lúc duyệt danh mục nhiệm vụ đến lúc nhà khoa học được cấp kinh phí phải kéo dài từ 1-2 năm, thì tại nghị định mới, cơ chế giao dự toán và cấp kinh phí được thực hiện theo tổng mức kinh phí hằng năm mà không gắn với danh mục nhiệm vụ cụ thể tại thời điểm giao dự toán. Đồng thời cho phép Giám đốc Quỹ chủ động quyết định phân bổ, điều chỉnh và cấp phát kinh phí trực tiếp cho các nhiệm vụ ngay sau khi hội đồng đánh giá thông qua mà không phải chờ duyệt dự toán bổ sung qua nhiều cấp bộ, ngành.

Chia sẻ với PV Báo Thanh Niên, PGS-TS Đào Ngọc Chiến, Giám đốc NAFOSTED, cho biết: "Trước đây, quy trình cấp kinh phí có thể kéo dài tới 2 năm, khiến nhiều ý tưởng tiên phong trở nên lỗi thời, mất cơ hội ứng dụng. Với luật Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo cùng quyết tâm cải cách, NAFOSTED đặt mục tiêu rút ngắn toàn bộ quy trình xuống chỉ còn 4 tháng. Đây là "cuộc cách mạng về tốc độ" trong quản lý khoa học - rút ngắn gần 6 lần so với trước đây".

Theo ông Chiến, để thực hiện được mục tiêu này, NAFOSTED đang tiến hành nhiều cải cách đồng bộ. Cụ thể, quỹ đã số hóa toàn diện quy trình tài trợ. Toàn bộ hồ sơ thuyết minh, đăng ký đề tài và chứng từ liên quan hiện được ưu tiên số hóa thông qua hệ thống để tăng tính minh bạch và rút ngắn thời gian phê duyệt. Bên cạnh đó, đánh giá phản biện kín, xét duyệt hội đồng đều diễn ra trực tuyến trên nền tảng quản lý thống nhất của Bộ KH-CN. Đơn vị chủ trì chỉ cần gặp quỹ một lần duy nhất để ký hợp đồng.

"Quỹ sẽ được cấp kinh phí từ đầu năm. Theo đó, thay vì chờ đợi phân bổ theo kế hoạch, quỹ có thể cấp tiền cho đề tài ngay sau khi hợp đồng được ký thông qua lệnh chi tiền. Nguồn lực tài chính luôn sẵn sàng, không còn độ trễ. Cùng với đó, cơ chế "khoán chi đến sản phẩm cuối cùng" thay thế mô hình tiền kiểm cũ. Nhà khoa học được trao quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm, còn quỹ tập trung giám sát, đánh giá đầu ra, hiệu quả và tác động của nghiên cứu, giúp nhà khoa học tập trung hoàn toàn vào chuyên môn", Giám đốc NAFOSTED khẳng định.

CHẤP NHẬN RỦI RO

Lần đầu tiên cơ chế rủi ro có kiểm soát đã được luật hóa rõ ràng tại nghị định. Chia sẻ về vấn đề này, PGS-TS Đào Ngọc Chiến cho biết: "Nghiên cứu khoa học luôn tiềm ẩn sự không chắc chắn, yếu tố bất định. Việc quá chú trọng vào thành công tuyệt đối vô hình trung tạo ra rào cản tâm lý, khiến các nhà khoa học ngần ngại theo đuổi những ý tưởng táo bạo".

Ông Chiến nhận định khái niệm chấp nhận rủi ro đã được nhắc đến nhiều, nhưng đến nay mới chính thức được luật hóa. "Nếu nhà khoa học làm đúng quy trình, sử dụng kinh phí hợp lý, nỗ lực hết sức mà vì yếu tố khách quan đề tài không đạt kết quả cuối cùng, thì đó được xem là rủi ro trong nghiên cứu. Khi đó, kinh phí đã sử dụng hợp lý sẽ không bị thu hồi, và nhà khoa học không bị xử lý chế tài. Đây là bước tiến lớn trong tư duy quản lý khoa học, cởi trói hoàn toàn về tâm lý, giúp nhà khoa học mạnh dạn đề xuất các ý tưởng lớn, có tính đột phá, thậm chí "xa tầm với". Chấp nhận rủi ro có kiểm soát chính là tiền đề cho những thành tựu khoa học đỉnh cao", ông Đào Ngọc Chiến nhấn mạnh.

Tuy nhiên, theo Giám đốc NAFOSTED, khi đầu vào thông thoáng, chấp nhận rủi ro, không thu hồi tiền, nguy cơ lợi dụng chính sách cũng sẽ hiện hữu. "Để hạn chế rủi ro này, chúng tôi đang xây dựng một nền tảng quản lý hoạt động và công nghệ quốc gia. Mọi hoạt động của đề tài, từ tiến độ đến chi tiêu, đều phải được cập nhật trên hệ thống để quỹ thực hiện giám sát từ xa, công khai, minh bạch. Khi đó, chính cộng đồng khoa học, xã hội và các cơ quan báo chí sẽ cùng quỹ giám sát. Chúng tôi tin rằng, với tinh thần liêm chính khoa học được đề cao, những lo lắng này sẽ dần được khắc phục", ông Đào Ngọc Chiến chia sẻ.

Cơ hội mới cho các nhà khoa học

Theo số liệu của NAFOSTED, giai đoạn 2008-2023, Quỹ đã tài trợ hơn 4.000 đề tài cho các nhà khoa học ở 350 viện nghiên cứu, trường ĐH, các tổ chức nghiên cứu và triển khai (R&D), trong đó có khoảng 70 - 80% thuộc về các nhà khoa học, giảng viên tại các trường ĐH trên cả nước.

PGS-TS Phạm Khánh Nam, Trưởng ban Nghiên cứu, phát triển và gắn kết toàn cầu UEH (ĐH Kinh tế TP.HCM), nhận định với Nghị định 229, Quỹ NAFOSTED đang mở ra nhiều hình thức nhiệm vụ đa dạng, từ tài trợ nghiên cứu, đặt hàng, và giải pháp xã hội, với quy mô kinh phí không còn bị ràng buộc bởi trần cố định như trước. Điều này mang đến cơ hội mới và là dư địa lớn để các nhà khoa học chủ động đề xuất.

Tiến sĩ Hoàng Minh Đồng (Trường ĐH Công thương TP.HCM) có đề tài "Nghiên cứu tạo soliton, bộ nhớ lượng tử và chuyển mạch toàn quang dựa trên hiệu ứng trong suốt cảm ứng điện từ" được quỹ tài trợ để thực hiện giai đoạn 2025-2028. Ông đánh giá những quy định mới trong Nghị định 229 sẽ giúp thủ tục tài trợ được đơn giản hóa và nhanh hơn rất nhiều.

"Trước đây hồ sơ giấy kết hợp số hóa một phần. Việc cải cách thủ tục này giúp nhà khoa học thực hiện trực tuyến hoàn toàn, không mất công đi lại, tập trung thời gian vào nghiên cứu. Đặc biệt, kinh phí được khoán tổng, miễn có sản phẩm đầu ra, sẽ giảm bớt những mệt mỏi, rắc rối lòng vòng vì phải chứng minh tài chính - điều mà trước đây dễ làm nhà khoa học chán nản, không muốn tham gia", tiến sĩ Hoàng Minh Đồng chia sẻ.

Mô hình liên kết 3 nhà: Nhà nước - nhà khoa học - doanh nghiệp

PGS-TS Đào Ngọc Chiến cho biết nhiều doanh nghiệp có nhu cầu công nghệ nhưng không biết tìm đến ai, trong khi nhiều viện, trường có năng lực lại chưa tìm được đầu ra. Vì thế, Quỹ NAFOSTED sẽ chủ động hơn nữa trong việc tạo cơ hội, thúc đẩy kết nối giữa các bên. "Thông qua vai trò cầu nối này, các kết quả nghiên cứu sẽ được định hướng giải quyết các bài toán thực tiễn, nâng cao khả năng thương mại hóa và đóng góp trực tiếp vào phát triển kinh tế - xã hội", ông Chiến đánh giá.

Trong các đợt kêu gọi gần đây, Quỹ NAFOSTED đã tiếp nhận gần 1.000 đề xuất, trong đó có 644 đề tài nghiên cứu cơ bản và 339 đề tài nghiên cứu ứng dụng. Đặc biệt, có khoảng 60 đề tài tiềm năng hướng tới phát triển sản phẩm công nghệ chiến lược quốc gia.