Cải tạo kênh rạch, dành không gian cho nước

Cống nhỏ, nước thoát không kịp

Nhiều ngày qua, người dân và học sinh sinh sống ở hẻm 39 và hẻm 41 đường Công Nghệ Mới (xã Tân Vĩnh Lộc, TP.HCM) đối mặt cảnh ngập úng nghiêm trọng, ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày cũng như việc học tập của các em. Ông Nguyễn Thành Nhân, Chủ tịch UBND xã Tân Vĩnh Lộc, cho rằng tuyến đường này bị ngập chủ yếu do mưa lớn, hệ thống cống nhỏ dẫn đến quá tải. Nơi đây vốn là khu dân cư xây dựng tự phát, hệ thống thoát nước chưa được đầu tư bài bản. Bên cạnh đó, ý thức giữ vệ sinh môi trường của người dân chưa cao, xả rác gây tắc nghẽn dòng chảy. Ngoài ra, việc thi công dự án kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên gần đó cũng gây ách tắc, thu hẹp dòng chảy.

ẢNH: SỸ ĐÔNG

Sau khi tiếp nhận phản ánh của người dân về tình trạng nước rút chậm, trong ngày 5.10, lực lượng chức năng đưa nhiều máy bơm đến khu vực này để hút nước ra ngoài. Lãnh đạo UBND xã Tân Vĩnh Lộc cho biết địa phương đang khảo sát các khu dân cư dọc tuyến để lên phương án chống ngập trong mùa mưa năm nay. Về dài hạn, ông Nhân cho hay tuyến đường Công Nghệ Mới đã được phê duyệt chủ trương đầu tư, hiện trong giai đoạn đấu thầu, dự kiến hoàn thành năm 2027. Khi dự án đưa vào sử dụng, tình trạng ngập úng tại khu vực này sẽ được giải quyết dứt điểm.

Cũng ở khu vực ngoại thành, đường Mã Lò (P.Bình Trị Đông) bị ngập triền miên mỗi khi mưa lớn suốt nhiều năm qua. UBND P.Bình Trị Đông cho biết Trung tâm Quản lý giao thông và hạ tầng kỹ thuật TP.HCM đang đề xuất dự án sửa chữa đường Mã Lò, đoạn từ Hương lộ 2 đến Tỉnh lộ 10 dài 890 m, tổng mức đầu tư 13,7 tỉ đồng, thực hiện năm 2026 - 2027. Trong đó, đoạn từ Hương lộ 2 đến đường Chiến Lược sẽ được nâng cao mặt đường để chống ngập, còn đoạn từ đường Chiến Lược đến Tỉnh lộ 10 được cải tạo theo cao độ hiện trạng. Cùng với cải tạo mặt đường, hố ga hiện hữu được nâng lên trung bình từ 20 - 50 cm, nạo vét vệ sinh để tăng cường thoát nước trong hầm.

Ảnh: Vũ Đoan

Ngoài ra, khu vực này còn có dự án cải tạo rạch Ông Búp do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng P.An Lạc làm chủ đầu tư với chiều dài gần 2,4 km. Lãnh đạo UBND P.Bình Trị Đông nhận định khi dự án cải tạo rạch Ông Búp hoàn thiện, năng lực thoát nước trên đường Mã Lò sẽ nhanh hơn.

Tăng năng lực tiêu thoát nước

Trong kế hoạch chống ngập giai đoạn 2026 - 2030, UBND TP.HCM đề ra nhiều nhóm giải pháp, bên cạnh mở rộng hệ thống cống thoát nước còn có tăng khả năng trữ và dẫn nước ra sông. TP định hướng xây dựng các hồ điều tiết tại khu đô thị, vùng trũng thấp để tạm trữ nước mưa, giảm lượng nước tập trung nhanh gây quá tải hệ thống thoát nước; đồng thời nghiên cứu hồ điều hòa ngầm tại công viên, trường học, sân thể thao, bãi đỗ xe và các không gian công cộng. Cùng với đó, TP sẽ rà soát, khơi thông các tuyến kênh rạch, xử lý những đoạn bị bồi lắng, thu hẹp tiết diện hoặc dòng chảy bị phân tán, qua đó tăng khả năng kết nối với các trục tiêu chính.

ẢNH: VŨ ĐOAN

TP.HCM đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ di dời hơn 41.500 căn nhà trên và ven kênh rạch. Việc này không chỉ mở rộng không gian dòng chảy, nâng năng lực tiêu thoát nước mà còn kết hợp cải tạo môi trường, phát triển không gian công cộng và khai thác quỹ đất dọc kênh rạch. Đây được xem là hướng tiếp cận kết hợp giữa hạ tầng thoát nước và chỉnh trang đô thị, giúp thành phố chủ động hơn trước mưa lớn, triều cường và biến đổi khí hậu. Hiện TP.HCM triển khai đồng loạt dự án cải tạo kênh rạch như rạch Xuyên Tâm, kênh Tham Lương - Bến Cát - rạch Nước Lên, kênh Đôi…

Ở khu vực Gò Vấp cũ, dự án xây dựng hạ tầng, cải tạo môi trường rạch Cầu Cụt vừa được UBND TP.HCM phê duyệt với tổng mức đầu tư 2.301 tỉ đồng từ ngân sách TP. Dự án do Ban Quản lý dự án đầu tư xây dựng hạ tầng đô thị làm chủ đầu tư, triển khai tại 2 phường An Hội Tây và An Hội Đông, thực hiện từ nay đến năm 2029. Tuyến rạch dài khoảng 1,3 km sẽ được cải tạo, giúp nâng cao khả năng tiêu thoát nước, giảm ngập úng cục bộ cho khu dân cư ven rạch và các tuyến đường lân cận, nhất là trong mùa mưa.

Dự án cũng xây dựng hạ tầng kỹ thuật đồng bộ dọc tuyến rạch, gồm đường giao thông, hệ thống thoát nước, chiếu sáng và cây xanh ven rạch kết nối các khu dân cư hiện hữu, nâng cao khả năng tiếp cận và kết nối khu vực, đồng thời góp phần giảm tải cho hạ tầng hiện tại.

Một mũi tên trúng nhiều đích

TS Võ Kim Cương, nguyên Phó kiến trúc sư trưởng TP.HCM, nhận định bất kỳ hệ thống thoát nước tự nhiên nào cũng phải dựa trên độ dốc để nước chảy ra sông. Khi nền đất sụt lún, độ dốc thoát nước bị triệt tiêu, khiến nước mưa không thể tự chảy mà đọng lại tại chỗ gây ngập nghiêm trọng. Về bản chất, nếu đảm bảo đủ độ dốc kỹ thuật, nước mưa sẽ tự động thoát ra sông rạch mà không nhất thiết phải tốn kém xây dựng các công trình lưu giữ phức tạp.

Bên cạnh độ dốc, áp lực đô thị hóa cùng tình trạng lấn chiếm và bồi lắng bùn đất tại kênh rạch làm thu hẹp nghiêm trọng bề mặt thoát nước, thậm chí khiến nước triều đổ ngược vào khu dân cư. Tình trạng này càng trở nên bất cập do tư duy quy hoạch lâu nay thường ưu tiên hạ tầng giao thông mà xem nhẹ thoát nước. "Về mặt kỹ thuật đô thị, quy hoạch thoát nước phải được đặt lên hàng đầu để xác định cốt nền và độ dốc chuẩn xác, làm cơ sở định hình cao độ cho các tuyến đường giao thông đi sau", TS Võ Kim Cương nói.

ẢNH: SỸ ĐÔNG

Đặc biệt, đối với các tuyến kênh rạch đang bị lấn chiếm, ông nhận định việc đầu tư giải tỏa, khơi thông và chỉnh trang chính là bài toán "một mũi tên trúng nhiều đích". Ngoài vai trò hồ điều tiết tự nhiên và hiệu quả cho khu vực nội thành, việc chỉnh trang kênh rạch còn giúp giảm tải áp lực cho hệ thống giao thông, đồng thời cải tạo diện mạo đô thị và nâng cao chất lượng môi trường sống cho người dân. Dù kinh phí đền bù giải tỏa và cải tạo rất lớn nhưng đây vẫn là nhiệm vụ có ý nghĩa chiến lược lâu dài.

Về giải pháp chống ngập tổng thể, TS Võ Kim Cương cho biết đối với khu vực đô thị cũ, việc nâng toàn bộ cốt nền hay nâng mặt đường hiện hữu là điều bất khả thi vì chi phí khổng lồ và làm đình trệ cuộc sống người dân. Do đó, giải pháp đê bao cục bộ cho từng vùng đất thấp (như khu Thảo Điền, Hiệp Bình) kết hợp trạm bơm là lựa chọn bắt buộc. Ngược lại, các khu đô thị mới như Thủ Thiêm cần chủ động tính toán độ dốc ngay từ đầu để nước thoát tự nhiên, tránh xây dựng đê bao sau này. Với mô hình hồ chứa nước ngầm, ông cho rằng chỉ thích hợp với các đô thị mật độ cao.

Cũng theo TS Võ Kim Cương, trước khi triển khai kế hoạch chống ngập với chi phí hàng trăm nghìn tỉ đồng, TP.HCM nên dành nguồn kinh phí nghiêm túc cho công tác khảo sát, thu thập dữ liệu chính xác về độ dốc, cao độ nền và mặt cắt dòng chảy.