'Cai' thuốc bảo vệ thực vật cho nông sản

Hàng loạt mặt hàng bị cảnh báo dư lượng

Những tháng đầu năm 2026, xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc tăng mạnh, nhất là trước thời điểm Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, từ đầu tháng 3 đến nay, giá sầu riêng trong nước giảm mạnh, nếu so với thời điểm đầu năm đã rớt khoảng 50%. Bên cạnh chi phí vận chuyển tăng cao, một lý do đáng buồn khác khiến lượng hàng xuất khẩu giảm sút là tình trạng lô hàng nhiễm chất vàng O và cadimi đã tái diễn. Trao đổi với PV Thanh Niên chiều 29.3, ông Nguyễn Văn Mười, Phó tổng thư ký Hiệp hội Rau quả VN, cho biết hiện đã có một số lô hàng nhiễm các chất cấm nói trên và bị trả về. Từ đó, khâu kiểm định đang siết chặt hơn nên lượng hàng xuất khẩu chậm lại, ảnh hưởng đến giá sầu riêng trên thị trường. Theo ông Nguyễn Văn Mười, mặc dù tình trạng nhiễm chất cấm trên sầu riêng đã được cảnh báo từ năm trước, sau đó nông dân dần khắc phục nhưng năm nay vùng trồng ở miền Tây lại xuất hiện dư lượng chất này trong một số lô hàng. Không chỉ sầu riêng, một mặt hàng khác xuất khẩu khá nhiều sang Trung Quốc là mít Thái cũng có một số lô bị phát hiện chất cấm và trả về.

Ảnh: Q.T

Trước đó, tại thị trường châu Âu, theo kết quả giám sát và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (dựa trên kết quả kiểm tra năm 2024) trong khuôn khổ chương trình kiểm soát phối hợp của Liên minh Châu Âu (EU), Tổng cục Thực phẩm Pháp (DGAL) cho biết một số mặt hàng rau quả nhập khẩu từ VN có nguy cơ vi phạm quy định về mức dư lượng thuốc bảo vệ thực vật (MRL). Trong đó, chanh leo có tỷ lệ 32% (phát hiện hoạt chất cấm như omethoate); thanh long vướng tỷ lệ vi phạm 11%. Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật (Bộ NN-MT) vừa cảnh báo việc tiếp tục phát sinh vi phạm có thể khiến mặt hàng này khó được EU xem xét giảm mức kiểm soát trong thời gian tới. Ủy ban Châu Âu sẽ rà soát định kỳ danh mục hàng hóa rủi ro tối đa 6 tháng/lần. Với tỷ lệ vi phạm 32%, chanh leo VN có nguy cơ bị đưa vào danh sách kiểm soát tăng cường, hoặc phải chịu các điều kiện nhập khẩu nghiêm ngặt hơn, thậm chí bị từ chối nhập khẩu.

Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật lý giải mô hình trồng xen cà phê với hồ tiêu, sầu riêng hiện đang được nông dân các tỉnh Tây nguyên áp dụng để tận dụng đất đai và tăng thu nhập. Mô hình này cho thấy hiệu quả rõ rệt, giảm áp lực sâu bệnh và gia tăng đa dạng sinh học. Tuy nhiên, ở nhiều địa bàn, nhiều nông dân chưa biết sử dụng thuốc bảo vệ thực vật sao cho phù hợp với mô hình trồng xen. Khảo sát tại 3 tỉnh Quảng Ngãi (khu vực Kon Tum cũ), Đắk Lắk và Lâm Đồng cho thấy thuốc hóa học vẫn chiếm tỷ lệ cao trong quản lý sâu bệnh, trong khi các biện pháp sinh học và kỹ thuật canh tác tổng hợp mới chỉ bước đầu được ứng dụng. Nguy cơ vượt ngưỡng dư lượng thuốc trên các sản phẩm cà phê, hồ tiêu, sầu riêng vẫn còn là nỗi lo cần được tiếp tục quan tâm kiểm soát chặt chẽ hơn.

Ông Cao Bá Đăng Khoa, Phó tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Dừa VN, chia sẻ nếu như cách đây hơn 10 năm nhiều nông dân còn mua thuốc vô tội vạ, mua theo sự tư vấn của đại lý bán thuốc thì hiện nay họ đã tuân thủ khá tốt, có sự liên kết và thực hiện theo hướng dẫn, yêu cầu của người mua hàng. Đặc biệt trong 2 năm gần đây đã có chuyển biến rõ rệt: nông dân bắt đầu đi vào sản xuất theo chuỗi, làm theo đơn hàng và có sự hợp tác lâu dài, hình thành vùng nguyên liệu ổn định. Tuy nhiên thực tế hiện nay vẫn còn nhiều nông dân ở vùng sâu vùng xa, không liên kết và có diện tích sản xuất nhỏ. Thị trường cũng có nhiều doanh nghiệp nhỏ, đi thu gom nguyên liệu nhiều nơi. Ví dụ như một doanh nghiệp tìm được khách hàng có nhu cầu, họ chia ra nhiều thương lái thu gom để hưởng hoa hồng, nhưng hậu quả là không kiểm soát được chất lượng đồng đều.

Ảnh: Q.T

"Các doanh nghiệp quy mô lớn đầu tư bài bản, kiểm soát chất lượng còn những lô hàng nông sản bị trả về, bị cảnh báo hầu hết là của doanh nghiệp nhỏ, thu gom khắp nơi, bản thân người dân trồng theo mùa vụ, không đi vào chuỗi ổn định", ông Cao Bá Đăng Khoa nói.

"Cai" thuốc bảo vệ thực vật được không?

Theo định hướng của Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến 2050, VN đặt mục tiêu hướng tới "sản xuất nông nghiệp có trách nhiệm, hiện đại, hiệu quả và bền vững; phát triển nông nghiệp sinh thái, hữu cơ, tuần hoàn, phát thải carbon thấp, thân thiện với môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu". Đặc biệt, Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020 - 2030 do Bộ NN-MT triển khai đã xác định mục tiêu đến năm 2030, diện tích nhóm đất nông nghiệp sản xuất hữu cơ đạt từ 2,5 - 3% tổng diện tích nhóm đất nông nghiệp. Bên cạnh đó đưa ra nhiệm vụ quản lý chặt chẽ vật tư đầu vào được sử dụng trong sản xuất hữu cơ: phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc thú y, chất bảo quản, chất phụ gia… Mới đây nhất, Thông tư số 75/2025/TT-BNNMT có hiệu lực từ tháng 2.2026 đã bổ sung một số hoạt chất bị cấm nhập khẩu như hoạt chất benfuracarb bên cạnh danh mục thuốc bảo vệ thực vật cấm sử dụng trước đó. Các chuyên gia nhận định việc loại bỏ dần thuốc bảo vệ thực vật độc hại không chỉ giúp bảo vệ sức khỏe con người và môi trường mà còn mở ra cơ hội nâng cao giá trị nông sản VN trên thị trường quốc tế, nhất là khi xu hướng tiêu dùng xanh và yêu cầu truy xuất nguồn gốc nông sản ngày càng trở nên khắt khe.

Ông Nguyễn Văn Mười giải thích: Việc sử dụng thuốc không phải là xấu, vấn đề là phải đúng thuốc, đúng liều lượng và thời gian cách ly phải đảm bảo. Quá trình chuyển đổi này đã được các cơ quan quản lý, các tổ chức và doanh nghiệp trong ngành thường xuyên hướng dẫn, tập huấn, nhưng vẫn còn rất nhiều nông dân chưa tiếp cận được. Ông cũng lo lắng khi thị trường châu Âu nâng cao hơn nữa tiêu chuẩn kiểm soát dư lượng thuốc, không phải doanh nghiệp nào cũng đáp ứng được, vì còn quá nhiều nông dân sản xuất nhỏ lẻ, manh mún. Giải pháp hiện nay là phải chuẩn hóa quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc và minh bạch quy trình.

Đồng quan điểm, ông Cao Bá Đăng Khoa cho rằng hiện nay rất khó "cai" được thuốc bảo vệ thực vật vì các chế phẩm sinh học đang có giá cao hơn và không phải chữa được mọi loại bệnh. Tuy nhiên, cần khuyến khích các mô hình hữu cơ, đưa ra các lợi ích cho nông dân tự so sánh và chuyển biến. Ví dụ như các vùng dừa đạt chuẩn organic hiện nay, mặc dù giá dừa trên thị trường giảm xuống nhưng giá dừa trong chuỗi liên kết đều cao hơn dừa bên ngoài 15 - 20%, sản lượng vẫn đang được thu mua mạnh. Trong khi đó, với người dân trồng dừa tự phát không theo quy trình thì thương lái gần như không mua nữa vì chi phí vận chuyển, thu gom khiến họ không còn lợi nhuận.