Chạy nước rút giải ngân đầu tư công

Nơi bứt tốc ấn tượng, nơi giậm chân tại chỗ

Theo báo cáo mới nhất từ Bộ Tài chính, tính đến hết 31.10.2026, tổng vốn đầu tư công giải ngân trên cả nước ước đạt 708.567,4 tỉ đồng. Số vốn này tương đương 74,1% kế hoạch tổng thể do Thủ tướng Chính phủ giao (955.867,4 tỉ đồng). Để hoàn thành 100% kế hoạch giải ngân vốn đầu tư công năm 2026, trong 2 tháng còn lại (và thời gian gia hạn quyết toán đến hết 31.1.2027), toàn quốc cần phải giải ngân thêm 247.300 tỉ đồng.

Ảnh: ACV

Đặc biệt, trong báo cáo đánh giá và chấm điểm công tác giải ngân vốn đầu tư công 10 tháng năm 2026, Bộ Tài chính chỉ ra nếu không tính khoảng 30.675,4 tỉ đồng (tương đương 5% kế hoạch vốn ngân sách địa phương) mà các tỉnh, thành phố chủ động tiết kiệm nhằm cân đối, tập trung dự kiến đầu tư cho dự án hạ tầng chiến lược đường sắt Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng, thì tỷ lệ giải ngân thực tế của cả nước đến hết tháng 10 đã đạt tới 76,6% kế hoạch Thủ tướng Chính phủ giao.

So với cùng kỳ các năm trước thường chỉ dao động quanh mức 52 - 55% kế hoạch, kết quả này phản ánh bước tiến vượt bậc. Sự bứt phá trên 76% thể hiện hiệu quả rõ rệt từ hàng loạt giải pháp tháo gỡ vướng mắc thể chế, cải cách thủ tục hành chính, cũng như sự chỉ đạo quyết liệt từ Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ. Nguồn vốn công được đưa vào nền kinh tế kịp thời đã đóng vai trò "vốn mồi" quan trọng, thúc đẩy tăng trưởng GDP, cải thiện hệ thống hạ tầng giao thông và năng lực cạnh tranh quốc gia.

Dù con số tổng thể rất khả quan, song báo cáo chi tiết của Bộ Tài chính cũng bộc lộ sự phân hóa rất mạnh giữa các khối cơ quan và giữa các địa phương với nhau. Cụ thể, nhóm địa phương đang dẫn đầu như một điểm sáng với tốc độ giải ngân vượt trội, đạt trung bình tới 81% kế hoạch. Có 13 địa phương đạt mức giải ngân rất tốt đối với kế hoạch vốn năm 2026. Trong đó, một số địa phương là những đầu tàu kinh tế của cả nước đã hoàn thành và vượt chỉ tiêu sớm nhờ chủ động trong công tác giải phóng mặt bằng, linh hoạt điều chỉnh nguồn vốn và gắn trách nhiệm của người đứng đầu.

Đơn cử, Hà Nội dẫn đầu cả nước về quy mô vốn giải ngân, đạt 125.400 tỉ đồng. TP.HCM bứt phá mạnh mẽ, đứng thứ hai với mức giải ngân đạt 111.000 tỉ đồng. Hải Phòng đã giải ngân đạt 91,5% kế hoạch, nằm trong nhóm xếp hạng "Rất tốt"… Ngoài ra, các tỉnh/thành phố khác ghi nhận tốc độ và điểm số giải ngân đứng hàng đầu gồm: Điện Biên, Hà Tĩnh, Bắc Ninh, Lào Cai, Thái Nguyên, Đà Nẵng, Quảng Ninh, Khánh Hòa, Cà Mau, Gia Lai.

Thế nhưng, trái ngược với đà tăng tốc của khối địa phương, tỷ lệ giải ngân nguồn vốn ngân sách T.Ư mới đạt 59,6% kế hoạch - thấp hơn đáng kể so với mức bình quân chung cả nước. Bộ Tài chính chỉ rõ nhiều bộ, cơ quan T.Ư và một số địa phương vẫn có tỷ lệ giải ngân rất thấp, dưới mức trung bình của cả nước. Đơn cử, Bộ KH-CN thuộc nhóm giải ngân dưới 15%; Liên minh Hợp tác xã VN thuộc nhóm giậm chân tại chỗ/chưa giải ngân dù chỉ còn chưa đầy 2 tháng nữa là kết thúc năm. Khối địa phương cũng vẫn còn 18 địa phương kéo lùi chỉ số chung với tỷ lệ giải ngân thấp hơn bình quân cả nước, chủ yếu do vướng giải phóng mặt bằng kéo dài, vướng quy hoạch vật liệu lấp đắp, hoặc chậm làm thủ tục đầu tư cho các dự án khởi công mới.

Dòng vốn ở nhóm này tắc nghẽn đáng kể do chưa thể phân bổ chi tiết hoàn toàn. Khoảng 7.811,2 tỉ đồng vốn ngân sách T.Ư của 5 bộ/cơ quan T.Ư và 20 địa phương vẫn chưa phân bổ chi tiết đến cuối tháng 10 do vướng thủ tục đầu tư dự án mới.

Sử dụng KPI để quản trị giải ngân đầu tư công

Giải ngân đầu tư công là một trong những động lực chính để hoàn thành mục tiêu tăng trưởng kinh tế 2 con số trong năm nay. Vì vậy, ngay từ đầu năm, Chính phủ đã liên tục nhắc nhở các bộ ngành, địa phương tăng tốc thực hiện. Không chỉ dừng lại ở mệnh lệnh hành chính, từ cuối tháng 6, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định số 1129 về việc phê duyệt phương án chấm điểm các bộ, ngành, địa phương về thực hiện giải ngân kế hoạch vốn đầu tư công. Theo đó, kết quả chấm điểm định kỳ sẽ được sử dụng để biểu dương các đơn vị thực hiện tốt, đồng thời đôn đốc, nhắc nhở và cảnh báo những đơn vị chưa đạt yêu cầu. Kết quả chấm điểm cả năm cũng là một trong những tiêu chí đánh giá hiệu quả đầu tư công và phục vụ việc xây dựng tiêu chí đánh giá, xếp loại chất lượng tập thể, cá nhân.

Ảnh: Lâm Viên

Điểm đáng chú ý là phương án chấm điểm không chỉ nhìn vào một tỷ lệ giải ngân cuối cùng. Hệ thống KPI (chỉ số đo lường và đánh giá hiệu quả công việc) được xây dựng trên 3 nhóm tiêu chí gồm: kết quả giải ngân kế hoạch vốn được giao so với mức bình quân chung hoặc mục tiêu được giao; kết quả giải ngân thực tế so với số vốn đơn vị đăng ký giải ngân trong kỳ; và việc chấp hành chế độ báo cáo.

TS Nguyễn Quốc Việt, chuyên gia chính sách công, giảng viên Trường ĐH Kinh tế - ĐH Quốc gia Hà Nội, nhận xét: Việc áp KPI trong hoạt động giải ngân đầu tư công là chủ trương đúng, thể hiện sự nhất quán trong việc thực hiện các mục tiêu kinh tế - xã hội của toàn bộ máy chính trị khi áp lực giải ngân đầu tư cả năm 2026 vô cùng lớn. Áp dụng KPI theo tiến độ giải ngân và cả đánh giá hiệu quả công tác cán bộ là bước chuyển từ phương thức quản lý nhà nước sang quản lý đầu ra, đúng định hướng phân cấp phân quyền và làm rõ trách nhiệm của từng cấp từng ngành, nhất là của lãnh đạo ở các cấp cơ sở. Việc cho điểm theo KPI không những đo lường được tiến độ giải ngân mà còn tạo động lực để các địa phương có sự cạnh tranh trong việc thực hiện kế hoạch đầu tư công.

"Có những địa phương làm tốt vì áp dụng công nghệ thông tin hiện đại như phần mềm quản lý cho phép quản trị thời gian thực, theo dõi đánh giá ra quyết định giải ngân và hiệu quả triển khai trên thực địa. Hay có địa phương giải ngân đúng kế hoạch vì có sự chỉ đạo đi liền với thực tiễn, các lãnh đạo địa phương thường xuyên họp với các nhà thầu, chủ đầu tư để khơi thông, tháo gỡ khó khăn vướng mắc. Như vậy rõ ràng, việc áp KPI mới tạo được động lực, sự đồng thuận và công việc thực hiện thông suốt luồng thông tin và giải quyết ngay lập tức các khó khăn vướng mắc", TS Việt nhấn mạnh.

Tuy nhiên, chuyên gia này lưu ý khi đánh giá KPI đối với cán bộ cơ sở thì phải xem xét cả yếu tố chủ quan lẫn khách quan. Ví dụ có nhiều dự án được báo cáo chậm triển khai hay chậm phân bổ ngân sách là do vướng mắc ở khâu thẩm định - nghĩa là chưa đến khâu triển khai dự án. Hay có những dự án trọng điểm quốc gia, báo cáo của các bộ cho thấy buộc phải giãn tiến độ do những vấn đề phát sinh trong thực tiễn khác với khi kế hoạch được phê duyệt. Có dự án do biến động địa chính trị khiến giá cả nguyên vật liệu thay đổi, chi phí nhập khẩu thiết bị tăng… dẫn đến chựng lại.

Áp lực rất lớn giai đoạn chạy nước rút

Kết quả giải ngân đầu tư công 10 tháng đạt vượt mốc 76% là tín hiệu rất tích cực cho nền kinh tế. Tuy nhiên, để hoàn thành mục tiêu giải ngân tối thiểu 95% kế hoạch cả năm do Chính phủ đề ra, nhiệm vụ trong 2 tháng còn lại là rất nặng nề, đặc biệt ở khối các bộ, cơ quan T.Ư. Bộ Tài chính đã kiến nghị Chính phủ tiếp tục kiên quyết điều chuyển vốn từ các dự án chậm tiến độ sang các dự án có khả năng giải ngân tốt, đồng thời xử lý nghiêm trách nhiệm cá nhân, đơn vị trì trệ để dòng vốn công thực sự phát huy vai trò động lực tăng trưởng.

Sự quyết liệt này là đương nhiên bởi ngay từ đầu năm, đầu tư công được xác định tiếp tục là một động lực tăng trưởng chính của VN trong kỷ nguyên mới. Vì thế, Thủ tướng Chính phủ đã giao kế hoạch đầu tư công cho các bộ, cơ quan và địa phương đạt hơn 1,04 triệu tỉ đồng, trong tổng kế hoạch vốn đầu tư công ngân sách nhà nước được Quốc hội giao là 1,08 triệu tỉ đồng, cao hơn khoảng 175.000 tỉ đồng so với năm 2025 và đây cũng là mức cao kỷ lục từ trước đến nay. Cục Thống kê tính toán nếu giải ngân vốn đầu tư công tăng thêm 1% so với năm trước, GDP có thể tăng thêm 0,058%. Chưa kể việc thúc đẩy giải ngân đầu tư công sẽ tạo ra tác động lan tỏa đến nhiều lĩnh vực ngành nghề như vật liệu xây dựng, hạ tầng, xây lắp, bất động sản, logistics...; tăng tổng cầu và kích thích tổng cung.

Đại biểu Quốc hội Hoàng Minh Hiếu, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội, nhìn nhận trong câu chuyện chậm giải ngân đầu tư công, giải phóng mặt bằng vẫn là nút thắt kinh niên. Chưa kể, năng lực triển khai các dự án cũng đang có những hạn chế nhất định. Ngoài ra, biến động của giá nguyên vật liệu xây dựng và tình trạng khan hiếm cát san lấp tại các công trình trọng điểm trong thời gian vừa qua khiến nhà thầu có tâm lý thi công cầm chừng để chờ điều chỉnh đơn giá, trực tiếp kéo lùi tiến độ giải ngân. Vì vậy, nút thắt của đầu tư công hiện nay không chỉ là thủ tục, cơ chế mà còn là năng lực chuẩn bị dự án, phối hợp liên ngành, kỷ luật thực thi và trách nhiệm cá nhân trong toàn bộ vòng đời dự án.

Với góc nhìn như vậy, ông Hoàng Minh Hiếu rất đồng tình với Bộ Tài chính cần kiên quyết điều chỉnh vốn đối với các dự án chậm hoặc không có khả năng giải ngân. Đồng thời, nên áp dụng phân tầng theo nhóm dự án, trong đó có thể cân nhắc áp dụng mô hình chiến dịch đối với các dự án trọng điểm. Cụ thể, với các dự án trọng điểm quốc gia, quy mô vốn lớn và có sức lan tỏa mạnh, mô hình chiến dịch có thể phát huy hiệu quả nhất. Cách thức là giao ban tiến độ theo tuần, yêu cầu các cấp lãnh đạo trực tiếp phụ trách từng dự án, đồng thời áp dụng cơ chế đặc thù giải quyết nhanh các bài toán để bảo đảm nguồn vật liệu xây dựng, tháo gỡ nút thắt nguồn cung. Với các dự án địa phương thì cần xác định rõ các điểm vướng mắc cụ thể, chẳng hạn nếu vướng giải phóng mặt bằng thì giải pháp phù hợp là tổ công tác đặc biệt cấp tỉnh được ủy quyền quyết định giá đất và xử lý dứt điểm từng hồ sơ theo tiến độ tuần, thay vì đùn đẩy trách nhiệm lên cấp trên.

TS Nguyễn Quốc Việt cũng nhìn nhận dù giải ngân đầu tư công đã khá tích cực nhưng số còn lại phải thực hiện với thời gian chưa tới 2 tháng cũng khá thách thức. Ông nhấn mạnh trong thực tiễn, có những nguyên nhân cố hữu, đã tồn tại lâu nay khiến giải ngân chậm như giải phóng mặt bằng với các thủ tục kéo dài phức tạp, hay thiếu kinh nghiệm và sự phối hợp giữa chủ đầu tư với nhà thầu. Vì thế, để đẩy nhanh tiến độ trong 2 tháng cuối năm, cần tiếp tục triệt để phân công phân nhiệm rõ ràng, rõ thẩm quyền, rõ thời gian và rõ kết quả như giao KPI cụ thể cho các cán bộ. Bên cạnh đó là việc đôn đốc giải phóng mặt bằng, điểm nghẽn rất lớn khiến nhiều dự án bị chậm trễ. "Nếu chúng ta giải tỏa được điểm nghẽn này thì tôi tin rằng việc thực hiện các dự án sẽ được đẩy nhanh tiến độ. Tương tự có những chính sách tín dụng ưu đãi, phân bổ ngân sách thực hiện phù hợp để các địa phương chủ động hơn trong thực hiện các dự án đầu tư công", ông Việt nói.