Ngày Văn hóa Việt Nam

Chữ Nôm và những thành tựu văn học bất ngờ

Trong nhiều thế kỷ, chữ Hán giữ vị trí chủ yếu trong giáo dục, thi cử và hành chính ở nước ta; song người Việt có tiếng nói, phong tục, tình cảm và cách cảm nhận cuộc sống riêng. Từ nhu cầu ghi lại tiếng nói ấy, chữ Nôm ra đời.

Dựa trên và vận dụng các yếu tố của chữ Hán, chữ Nôm trở thành phương tiện để tiếng Việt bước vào văn học viết, góp phần lưu giữ và phát triển bản sắc văn hóa dân tộc.

Văn học chữ Nôm phát triển rực rỡ, đặc biệt trong các thế kỷ 18 và 19. Thành tựu ấy được tạo nên bởi nhiều yếu tố. Tiếng Việt ngày càng cho thấy khả năng biểu đạt phong phú, từ lời ăn tiếng nói dân gian đến những suy tư sâu sắc về thân phận con người. Các thể thơ dân tộc, nhất là lục bát và song thất lục bát, phát huy nhạc điệu riêng của tiếng Việt. Trong khi đó, những biến động xã hội khiến văn nhân quan tâm hơn đến chiến tranh, tình yêu, số phận người phụ nữ, bất công và nỗi đau của con người.

Chữ Nôm và những thành tựu văn học bất ngờ- Ảnh 1.

Ngôn ngữ trong Truyện Kiều vừa gần gũi, vừa tinh luyện, giàu sức gợi

ẢNH: NXB Kim Đồng

Chữ Nôm tự nó không làm nên kiệt tác nhưng đã mở ra một phương tiện quan trọng để văn học viết bằng tiếng Việt đạt đến trình độ nghệ thuật cao. Có thể thấy điều đó qua những tác phẩm tiêu biểu sau:

Truyện Kiều của Nguyễn Du được viết bằng thể thơ lục bát. Qua câu chuyện về cuộc đời Thúy Kiều, tác phẩm diễn tả sâu sắc tình yêu, đau khổ, phẩm giá và khát vọng của con người. Ngôn ngữ trong Truyện Kiều vừa gần gũi, vừa tinh luyện, giàu sức gợi. Tác phẩm cho thấy tiếng Việt có thể chuyên chở những tư tưởng và cảm xúc vô cùng phức tạp.

Thơ Hồ Xuân Hương khai thác tinh tế ngôn ngữ dân gian, lối nói láy, cách chơi chữ và tiếng cười sắc sảo. Đằng sau vẻ đùa vui nhiều khi là thái độ phản kháng lễ giáo khắt khe, cùng tiếng nói bênh vực người phụ nữ. Thơ bà cho thấy tiếng Việt có thể vừa hóm hỉnh, táo bạo, vừa hàm ý và giàu sức biểu cảm.

Chinh phụ ngâm vốn là tác phẩm chữ Hán của Đặng Trần Côn, sau đó được chuyển dịch sang chữ Nôm; bản dịch thường được gắn với Đoàn Thị Điểm hoặc Phan Huy Ích. Với thể thơ song thất lục bát, tác phẩm diễn tả nỗi cô đơn, nhớ thương và khát vọng đoàn tụ của người vợ có chồng ra trận. Nhạc điệu của thể thơ hòa cùng tiếng Việt đã làm nỗi niềm riêng tư ấy trở nên da diết, sâu lắng.

Cả ba tác phẩm không chỉ phô diễn tài năng ngôn ngữ. Chúng còn đưa những nỗi niềm gần gũi của con người vào văn học lớn: tình yêu và chia lìa, khát vọng và bất công, tiếng cười và nỗi đau. Đó là một thành tựu đáng tự hào, đồng thời nhắc chúng ta suy ngẫm về sức sống của tiếng Việt.

Chữ Nôm và những thành tựu văn học bất ngờ- Ảnh 2.

Thơ Hồ Xuân Hương - thuộc Tủ sách Văn học trong nhà trường của NXB Kim Đồng

ẢNH: NXB Kim Đồng

Được sáng tạo từ nhiều yếu tố của chữ Hán, chữ Nôm vẫn có thể ghi lại cách nói dân gian, sắc thái tình cảm và nhạc điệu riêng của tiếng Việt. Tuy vậy, không nên hiểu giản đơn rằng chỉ nhờ chữ Nôm mà văn học Việt Nam hình thành. Văn học dân gian đã tồn tại và phát triển từ lâu; văn học chữ Hán do người Việt sáng tác cũng có nhiều thành tựu. Đóng góp đặc biệt của chữ Nôm là tạo thêm một con đường để tiếng Việt phát triển trong văn chương bác học.

Chữ Nôm là phương tiện; sức sống của tiếng Việt và tài năng của người viết mới làm nên kiệt tác. Nếu không có Nguyễn Du, Hồ Xuân Hương và những tài năng khác, bản thân chữ Nôm không thể tự tạo nên Truyện Kiều hay những bài thơ bất hủ. Điều đáng quý là những tác phẩm ra đời cách chúng ta hàng trăm năm vẫn khiến người Việt hôm nay rung động bằng chính tiếng nói của dân tộc mình. Qua đó, ta nhận ra mình đang được tiếp nối một di sản lâu đời và có trách nhiệm làm cho di sản ấy tiếp tục sống.

Hãy thử đọc những câu mở đầu Truyện Kiều:

Trăm năm trong cõi người ta

Chữ tài, chữ mệnh khéo là ghét nhau

Hai câu thơ vừa gợi ra suy tư về tài năng và số phận, vừa cho thấy sức cô đọng và nhạc điệu của tiếng Việt. Chỉ bằng lời thơ giản dị mà giàu sức gợi, Nguyễn Du đã mở ra một thế giới đầy trăn trở về kiếp người.

Khi Kim Trọng nghe Kiều gảy đàn, chàng thốt lên:

Rằng hay thì thật là hay

Nghe ra ngậm đắng nuốt cay thế nào

Kiều đáp lại:

Lời vàng vâng lĩnh ý cao

Họa dần dần bớt chút nào được không

Trong lời đáp ấy, ta nghe được vẻ lễ phép mà vẫn có nét hóm hỉnh, cứng cỏi của Kiều. Khúc đàn bạc mệnh cũng như báo trước những truân chuyên sẽ theo nàng suốt 15 năm lưu lạc.

Thơ Hồ Xuân Hương lại cho thấy một cách khai thác tiếng Việt khác: sắc sảo, đa nghĩa và táo bạo. Trong bài thơ thường được biết đến với nhan đề Sư hổ mang, bà viết:

Cái kiếp tu hành nặng "đá đeo"

Vị gì một chút tẻo tèo teo

Thuyền từ cũng muốn về Tây Trúc

Trái gió cho nên phải "lộn lèo"

Tiếng cười trong bài thơ bật ra từ những cách nói nước đôi, vừa thanh vừa tục. Đằng sau sự tinh nghịch là lối châm biếm thói đạo đức giả, đồng thời là sự tự do và táo bạo hiếm thấy trong ngôn ngữ thơ.

Trong một bài thơ khác, Hồ Xuân Hương cất tiếng chế giễu những kẻ tự phụ mà học hành nông cạn:

Khéo khéo đi đâu lũ ngẩn ngơ?

Lại đây cho Chị dạy làm thơ

Ong non "ngứa nọc" châm hoa rữa

Dê cỏn "buồn sừng" húc giậu thưa

Lối gọi "Chị", cách ví von dân dã và những hình ảnh nghịch ngợm khiến lời thơ vừa gần gũi vừa đanh thép. Đó cũng là một minh chứng cho khả năng biến hóa của tiếng Việt trong tay một nhà thơ tài hoa.

Có thể nói, chữ Nôm đã góp phần quan trọng giúp người Việt đưa tiếng nói, tư tưởng và tình cảm của mình vào văn học viết, đồng thời lưu truyền nhiều tác phẩm lớn cho các thế hệ sau. Nhưng giá trị của di sản ấy không chỉ nằm ở con chữ. Nó còn nằm trong tài năng của người viết, trong sức sống của tiếng Việt và trong khả năng khiến con người ở những thời đại khác nhau cùng rung động.

Bạn không thể gửi bình luận liên tục. Xin hãy đợi
60 giây nữa.