Cơ hội cho Việt Nam tái cấu trúc giao thông ô tô và xe buýt

Trong Chỉ thị 09 ngày 19.3, Thủ tướng Phạm Minh Chính yêu cầu thúc đẩy chuyển đổi sang xe điện, phát triển hạ tầng sạc và khuyến khích sử dụng nhiên liệu sinh học nhằm giảm phụ thuộc vào xăng dầu nhập khẩu.

ẢNH: USTH

Áp lực dầu mỏ với đợt sốc toàn cầu kéo theo làn sóng xe điện

Những ngày gần đây, biến động dầu mỏ toàn cầu tác động rất nhanh đến Việt Nam. Giá xăng đã tăng khoảng 30%, dầu diesel tăng khoảng 40%, trong khi 80% dầu nhập khẩu trước đây của Việt Nam phụ thuộc lớn vào khu vực Trung Đông.

Bối cảnh đó đặt ra câu hỏi lớn cho ngành giao thông Việt Nam: nếu nguồn cung dầu tiếp tục bất ổn vì chiến sự Trung Đông, ô tô điện và xe buýt điện có thể trở thành lựa chọn chiến lược ở mức nào?

Cơ quan Năng lượng Quốc tế dự báo giá dầu Brent có thể tiếp tục tăng trong ít nhất 2 tháng tới trước khi hạ nhiệt nếu xung đột không leo thang thêm. Chi phí vận hành xe xăng dầu tăng mạnh, xu hướng toàn cầu sẽ phát triển xe điện nhanh, thay thế dần xe xăng dầu ở phân khúc đô thị, vận tải công cộng và logistics tầm trung.

Giữa những biến động này, Thủ tướng Phạm Minh Chính vừa ký ban hành Chỉ thị 09 về việc tăng cường thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện.

Ở Việt Nam, so với xe xăng dầu, ô tô điện tiết kiệm khoảng 60 - 70% chi phí; xe buýt điện tùy theo giờ thấp và cao điểm tiết kiệm từ 45% - 86%. Các chuyên gia năng lượng nhận định mỗi 1 triệu ô tô điện thay thế xe xăng có thể giảm hơn 1 tỉ lít nhiên liệu mỗi năm. Con số tiết kiệm nhiên liệu này, nếu tính thành tiền, sẽ là khổng lồ.

Tạo nền tảng xe điện nội địa Việt Nam

Kim Long Motor (nhà máy sản xuất đặt tại Huế) hiện là nhà sản xuất xe buýt điện lớn nhất trong nước, đã có trên 960 xe buýt điện chiếm khoảng 42% tổng số xe buýt vận hành trên 62 tuyến, chiếm 41% tuyến buýt nội thành ở TP.HCM.

Kim Long Motor đầu tư nhà máy pin lớn tại miền Trung, đây là bước rất quan trọng vì pin là phần giá trị lớn nhất của xe điện. Doanh nghiệp này cũng đang sản xuất xe buýt điện ghế và giường nằm cỡ lớn cho các tuyến liên tỉnh chặng trung bình, đánh dấu tương lai mở ra xe buýt điện liên tỉnh cũng như các chủng loại xe tải điện cho logistics.

Nghiên cứu dự báo Việt Nam có thể đạt 1 triệu xe điện vào năm 2028 và tăng lên 3,5 triệu xe điện vào năm 2040. Tốc độ tăng năm 2026 được thúc đẩy bởi các yếu tố như giá dầu tăng, miễn lệ phí trước bạ, mở rộng mạng trạm sạc, niềm tin người tiêu dùng tăng lên.

Môi trường, an toàn và chính sách nhà nước

Về tác động môi trường, xe điện giảm ngay bụi PM2.5, Nox, CO₂. Tuy nhiên, việc xử lý pin thải ra sau sử dụng là thách thức lớn, các loại kim loại hiếm nhưng độc hại cần thu hồi. Xu hướng mới là dùng pin cũ cho lưu trữ điện, tái chế cell, thu hồi vật liệu quý. Nếu không xây dựng chuỗi tái chế từ bây giờ, thì 5 - 7 năm sau, Việt Nam sẽ đối mặt áp lực pin thải lớn.

An toàn xe điện được quan tâm nhiều nhất, các rủi ro về quá nhiệt pin, chập điện áp cao sau va chạm, ngập nước nếu làm kín kém. Hệ thống an toàn hiện đại bắt buộc có hệ thống thông minh giám sát pin (BMS), tự ngắt khi quá nhiệt, chống rò điện, kiểm soát cân bằng pin.

Về chính sách phát triển xe điện, hiện Việt Nam đã miễn lệ phí trước bạ ô tô điện đến năm 2027, định hướng điện hóa giao thông công cộng, ưu tiên phát triển hạ tầng sạc. Bước tiếp theo cần có các chính sách ưu đãi trực tiếp cho người dùng, giá điện riêng cho trạm sạc công cộng; tiêu chuẩn quốc gia về pin thải; chuẩn cứu hộ xe điện; tiêu chuẩn an toàn bãi đỗ xe điện...

Bài học từ các cuộc khủng hoảng dầu mỏ thế giới

Lịch sử kinh tế thế giới có một quy luật rất rõ: mỗi lần dầu mỏ rơi vào khủng hoảng, ngành giao thông toàn cầu đều buộc phải thay đổi cấu trúc công nghệ. Cụ thể, khủng hoảng dầu mỏ năm 1973 sinh ra xe tiết kiệm nhiên liệu, năm 1979 sinh ra chuẩn hiệu suất bắt buộc, năm 1990 thúc đẩy xe hybrid và năm 2008 mở đường cho xe điện.

Các nước trên thế giới buộc phải thích nghi với các khủng hoảng dầu mỏ nêu trên. Trong đó, Nhật Bản chuyển sang xe tiết kiệm nhiên liệu rất sớm. Hàn Quốc xây dựng công nghiệp ô tô nội địa sau khủng hoảng. Trung Quốc dùng xe điện để giảm phụ thuộc nhập khẩu dầu. Châu Âu điện hóa giao thông công cộng trước xe cá nhân.

ẢNH: NHẬT THỊNH

Hiện nay, Việt Nam có điều kiện thuận lợi mà trước đây chưa có, với nhiều nhà sản xuất lớn, trong đó có nhà sản xuất xe buýt điện Kim Long Motor, mạng trạm sạc lớn, chính sách ưu đãi ban đầu... Nếu đầu tư liên tục trong giai đoạn dầu biến động hiện nay, Việt Nam sẽ giảm nhập khẩu nhiên liệu, tăng nội địa hóa công nghiệp, chủ động hơn về giao thông đô thị.

Đây là giai đoạn xe điện Việt Nam không chỉ là công nghệ mới, mà trở thành phản ứng kinh tế trước biến động năng lượng toàn cầu, xe điện tại Việt Nam bước từ thị trường thử nghiệm sang thị trường chiến lược quốc gia.